Kho tục ngữ Việt có nhiều cặp câu nói ngược nhau về số phận. Rõ nhất là cặp về giàu nghèo: "Số giàu tay trắng cũng giàu / Số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo" đặt mọi thứ vào số, còn "Có làm thì mới có ăn / Không dưng ai dễ mang phần đến cho" đặt mọi thứ vào công sức. Cả hai cùng được truyền miệng hàng trăm năm, không câu nào bị bỏ.
Câu trả lời ngắn cho câu hỏi vì sao: tục ngữ không phải bộ luật cần nhất quán, mà là một hộp công cụ để nói đúng điều cần nói trong từng hoàn cảnh. Người xưa lấy câu về số ra khi cần chấp nhận, lấy câu về sức người ra khi cần thúc đẩy. Bài dưới đây đi qua ba cặp tiêu biểu, so với hiện tượng tương tự trong tiếng Anh, và rút ra cách đọc tục ngữ cho tỉnh táo.
Cặp thứ nhất: giàu nghèo do số hay do làm
Câu "Số giàu tay trắng cũng giàu / Số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo" dùng hai hình ảnh cực đoan. Tay trắng là không có gì trong tay; chín đụn mười trâu là có thóc đầy chín cái đụn (bồ chứa lúa lớn) và mười con trâu, gia sản đáng kể của nhà nông xưa. Câu nói rằng kẻ trắng tay vẫn có thể giàu nếu có số, còn người đã có cơ nghiệp vẫn có thể sa sút nếu số nghèo.
Ở phía bên kia, "Có làm thì mới có ăn / Không dưng ai dễ mang phần đến cho" (có dị bản "đem phần đến cho") khẳng định không có gì tự đến. Cùng ý là "Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ": tay làm thì miệng có cái nhai, tay buông thì miệng trễ xuống vì đói. Và "Giàu đâu những kẻ ngủ trưa / Sang đâu những kẻ say sưa tối ngày" đi thẳng vào thói quen: lười và say sưa không dẫn tới giàu sang.
Nếu đặt hai nhóm vào cùng một gia đình nông dân, ta sẽ thấy chúng không đánh nhau. Người cha dặn con "có làm thì mới có ăn" mỗi sáng ra đồng. Đến khi nhà hàng xóm chăm chỉ mà gặp hoả hoạn mất hết, chính người cha ấy sẽ thở dài "số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo". Một câu dành cho lúc bắt đầu, một câu dành cho lúc kết thúc.
Cặp thứ hai: không tránh được hay có chí thì nên
"Chạy trời không khỏi nắng" nói có những điều không né được. "Có chí thì nên" nói ý chí làm nên kết quả. Cùng nhóm với câu sau là "Có công mài sắt có ngày nên kim", "Nước chảy đá mòn", đều đề cao sự bền bỉ. Thoạt nhìn, hai nhóm như phủ định nhau: một bên bảo đừng cố cưỡng, một bên bảo cứ cố rồi sẽ được.
Nhìn kỹ, hai nhóm nói về hai loại việc khác nhau. Có chí thì nên áp dụng cho việc mà công sức con người tác động được: học một nghề, tích một khoản tiền, sửa một thói quen. Chạy trời không khỏi nắng áp dụng cho việc vượt khỏi tầm tay: thời tiết, tai nạn, bệnh tật bất ngờ. Người xưa không cần ghi chú điều này vì ai cũng hiểu từ ngữ cảnh.
Rắc rối chỉ đến khi ta tách câu khỏi ngữ cảnh và biến nó thành nguyên tắc chung. Dùng có chí thì nên cho mọi thứ, người ta dễ tự trách khi gặp điều ngoài tầm tay. Dùng chạy trời không khỏi nắng cho mọi thứ, người ta dễ buông những việc còn làm được. Sự khôn ngoan nằm ở việc chọn đúng câu cho đúng việc.
Cặp thứ ba: hôn nhân sắp đặt hay quyền được thương
Về chuyện vợ chồng, kho lời dân gian cũng có hai giọng. "Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" mô tả, và ở nhiều nơi từng xem là chuẩn mực, việc cha mẹ quyết định hôn nhân của con. Câu này gắn với khái niệm phận: con cái, nhất là con gái, có phận nghe theo.
Nhưng cũng trong kho lời ấy có "Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên": ép được dầu, được mỡ, chứ duyên thì không ai nỡ ép. Câu này là một sự phản kháng nhẹ nhàng mà kiên quyết. Nó thừa nhận quyền lực của người lớn nhưng đặt ra một giới hạn: tình cảm không phải thứ cưỡng được. Nhiều bài ca dao về tình yêu tự do, hẹn hò ở bến nước, gốc đa, cũng cho thấy trai gái xưa không hoàn toàn thụ động.
Cặp này khác hai cặp trên ở chỗ nó phản ánh một sự giằng co xã hội thật, không chỉ là hai công cụ cho hai hoàn cảnh. Một bên là trật tự gia đình theo lễ giáo, bên kia là mong muốn tự nhiên của người trẻ. Việc cả hai câu cùng sống cho thấy sự giằng co ấy đã có từ lâu, trước cả khi luật hôn nhân hiện đại công nhận quyền tự do kết hôn.
Bảng các cặp và lúc dùng
Bảng gom các cặp câu nói trên cùng hoàn cảnh hay được dùng, giúp thấy chúng bổ sung nhau thế nào.
| Câu nghiêng về số, phận | Câu nghiêng về sức người | Câu thứ nhất hay dùng khi | Câu thứ hai hay dùng khi |
|---|---|---|---|
| Số giàu tay trắng cũng giàu | Có làm thì mới có ăn | Gia đình chăm chỉ mà gặp tai hoạ | Dặn con cái chuyện lao động |
| Chạy trời không khỏi nắng | Có chí thì nên | Việc đã hỏng mà ngoài tầm tay | Đang theo đuổi một mục tiêu |
| Sống chết có số | Phòng bệnh hơn chữa bệnh | Chia buồn sau mất mát | Khuyên giữ gìn sức khoẻ |
| Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy | Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên | Mô tả lề lối hôn nhân xưa | Bênh vực quyền được thương |
Đọc theo hàng ngang, ta thấy cả hai câu thường xuất hiện trong đời cùng một người, ở những thời điểm khác nhau. Đọc theo cột, ta thấy cột trái hay dùng sau sự việc, cột phải hay dùng trước sự việc. Quy luật này không tuyệt đối nhưng đủ để làm kim chỉ nam.
Tiếng Anh cũng vậy: tục ngữ nào cũng có câu ngược
Hiện tượng tục ngữ nói ngược nhau không riêng gì tiếng Việt. Tiếng Anh có Look before you leap (nhìn trước khi nhảy) và He who hesitates is lost (kẻ do dự thì thua). Có Many hands make light work (nhiều tay thì việc nhẹ) và Too many cooks spoil the broth (nhiều đầu bếp làm hỏng nồi canh). Có Absence makes the heart grow fonder (xa nhau thì thương hơn) và Out of sight, out of mind (xa mặt cách lòng).
Câu cuối thú vị vì tiếng Việt có đúng câu "xa mặt cách lòng", và cũng có những bài ca dao nói xa nhau mà vẫn một lòng. Người nghiên cứu tục ngữ ở nhiều nước đã chỉ ra rằng sự tồn tại song song của các câu đối lập là bình thường. Tục ngữ ghi lại kinh nghiệm từ nhiều tình huống khác nhau; mỗi câu đúng trong phạm vi của nó, không câu nào tự nhận là chân lý cho mọi trường hợp.
So sánh này giúp người Việt bớt lúng túng khi thấy tục ngữ nhà mình "mâu thuẫn". Đó không phải dấu hiệu của sự kém logic, mà là dấu hiệu của một kho kinh nghiệm phong phú, đủ câu cho nhiều hoàn cảnh.
Vì sao kho lời dân gian không tự loại bớt câu
Một bộ luật mà có hai điều mâu thuẫn thì sẽ phải sửa. Kho tục ngữ không vận hành như bộ luật. Nó được giữ lại qua truyền miệng, và câu nào còn được nói là câu ấy còn sống. Tiêu chí để một câu sống sót không phải là nhất quán với các câu khác, mà là có ích trong một tình huống nào đó và đủ dễ nhớ để người ta buột miệng nói ra đúng lúc.
Vần điệu giúp rất nhiều cho chuyện dễ nhớ. "Có làm thì mới có ăn" vần với "mang phần đến cho" theo nhịp lục bát; "số giàu tay trắng cũng giàu" lặp chữ giàu ở đầu và cuối câu. Hai câu đối lập nhau về ý nhưng đều đạt chuẩn về âm, nên cả hai cùng được giữ.
Nhu cầu cũng song song. Đời người lúc nào cũng cần cả lời thúc đẩy lẫn lời an ủi, nên không có lý do gì để một bên thắng hẳn bên kia. Nếu một ngày tiếng Việt chỉ còn câu về số, người ta sẽ thiếu lời để dặn con chăm chỉ; nếu chỉ còn câu về công sức, người ta sẽ thiếu lời để đỡ nhau khi gặp tai hoạ. Sự cùng tồn tại là dấu hiệu của một ngôn ngữ đủ đầy.
Đọc tục ngữ về số phận cho tỉnh táo
Hỏi câu này dùng trước hay sau sự việc. Câu về số thường hợp với lúc đã rồi; câu về sức người hợp với lúc còn làm được. Đảo trình tự là bắt đầu dùng lệch.
Hỏi việc đang nói có trong tầm tay không. Học hành, làm ăn, sức khoẻ thường ngày phần lớn nằm trong tầm tay. Thiên tai, tai nạn do người khác, bệnh hiếm nằm ngoài. Chọn câu theo loại việc.
Đừng dùng một câu để thắng tranh luận. Khi hai người mỗi người trích một câu ngược nhau, cả hai đều có tục ngữ đứng sau. Tranh luận thật nằm ở hoàn cảnh cụ thể, không ở câu nào hay hơn.
Để ý ai đang nói và nói với ai. Câu "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" từ miệng cha mẹ và từ miệng người con mang hai nghĩa rất khác. Tục ngữ về phận người luôn gắn với quan hệ quyền lực trong gia đình, xã hội.
Giữ cả hai câu, đừng vứt câu nào. Câu về số giúp chịu đựng; câu về công sức giúp đi tiếp. Người khôn trong làng xưa có đủ cả hai, và biết lúc nào rút câu nào ra.
Bài tập nhỏ cho người học văn
Với học sinh, sinh viên viết văn nghị luận, các cặp tục ngữ ngược nhau là chất liệu rất tốt. Thay vì chọn một câu rồi khen nó đúng, bạn có thể đặt hai câu cạnh nhau và hỏi: mỗi câu đúng trong trường hợp nào, sai trong trường hợp nào, và người xưa đã dung hoà chúng ra sao. Bài viết theo hướng ấy thường sâu hơn hẳn.
Một gợi ý dàn ý: mở bài nêu cặp câu và sự đối lập bề ngoài; thân bài giải nghĩa từng câu, nêu hoàn cảnh hay dùng, chỉ ra ranh giới giữa vùng kiểm soát được và vùng không kiểm soát được, liên hệ đời sống hôm nay; kết bài rút ra thái độ sống vừa nỗ lực vừa bình thản. Ví dụ nên lấy từ đời sống thật quanh mình, như chuyện một gia đình làm nông, chuyện ôn thi, chuyện một người bạn gặp rủi.
Cách làm này cũng giúp tránh lỗi hay gặp là trích tục ngữ như khẩu hiệu. Tục ngữ sống được hàng trăm năm vì nó chứa kinh nghiệm thật; bài văn hay là bài làm hiện ra kinh nghiệm ấy, kể cả những chỗ nó tự mâu thuẫn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tục ngữ lại có nhiều câu mâu thuẫn nhau?
Vì tục ngữ ghi lại kinh nghiệm từ nhiều hoàn cảnh khác nhau, mỗi câu đúng trong phạm vi của nó. Người dùng chọn câu phù hợp với tình huống. Hiện tượng này có trong tục ngữ của nhiều ngôn ngữ, không riêng tiếng Việt.
Chín đụn mười trâu nghĩa là gì?
Đụn là bồ chứa thóc lớn, có nơi gọi là cót, bồ lúa. Chín đụn mười trâu chỉ gia sản lớn của nhà nông xưa: thóc đầy kho và nhiều trâu cày. Con số chín, mười dùng để chỉ nhiều, không phải đếm chính xác.
Câu nào đúng hơn: số giàu tay trắng cũng giàu hay có làm thì mới có ăn?
Không câu nào đúng cho mọi trường hợp. Công sức quyết định phần lớn kết quả trong những việc nằm trong tầm tay, còn rủi ro ngoài tầm tay có thể làm hỏng cả công sức. Người xưa dùng câu thứ hai để thúc đẩy và câu thứ nhất để chấp nhận.
Ép dầu ép mỡ ai nỡ ép duyên có phải là câu phản đối hôn nhân sắp đặt không?
Có thể hiểu là một lời phản kháng nhẹ nhàng. Câu thừa nhận nhiều thứ ép được nhưng tình cảm thì không nên ép. Nó đứng cạnh câu cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy, cho thấy sự giằng co giữa nếp cũ và mong muốn của người trẻ đã có từ lâu.
Dùng cặp tục ngữ ngược nhau trong bài văn nghị luận thế nào cho hay?
Đặt hai câu cạnh nhau, giải nghĩa từng câu, chỉ ra hoàn cảnh mỗi câu đúng, rồi rút ra thái độ sống dung hoà. Ví dụ lấy từ đời sống thật quanh mình sẽ thuyết phục hơn ví dụ chung chung về người nổi tiếng.
Tiếng Anh có những cặp tục ngữ ngược nhau nào dễ nhớ?
Look before you leap đối với He who hesitates is lost; Many hands make light work đối với Too many cooks spoil the broth; Absence makes the heart grow fonder đối với Out of sight, out of mind. Câu cuối trùng ý với xa mặt cách lòng của tiếng Việt.