Mở hàng là gì: vì sao người buôn bán coi trọng người mua đầu tiên trong ngày

Mở hàng là lượt mua bán đầu tiên của một cửa hàng, một gánh hàng trong ngày, hoặc lần bán đầu tiên của năm mới, của một cửa hàng mới khai trương. Nhiều người bán tin rằng khách mở hàng suôn sẻ, vui vẻ, mua nhanh thì cả ngày sẽ đắt hàng; ngược lại, khách mở hàng mặc cả lâu rồi bỏ đi thì cả ngày dễ ế. Vì thế người mua đầu tiên được đối xử khá đặc biệt.

Quan niệm này không khó hiểu nếu đặt vào đời sống của người buôn bán nhỏ: thu nhập bấp bênh theo từng ngày, vốn ít, hàng tươi phải bán trong ngày. Bài này giải thích các nghĩa của chữ mở hàng, vì sao quan niệm này bám rễ chắc ở chợ, phần tâm lý thật phía sau và vài phép lịch sự cho người mua để ai cũng dễ chịu.

Chữ mở hàng có mấy nghĩa trong tiếng Việt

Trong cách nói hằng ngày, chữ mở hàng được dùng theo vài nghĩa gần nhau, đều xoay quanh ý "lần đầu tiên":

• Lượt bán đầu tiên trong ngày: nghĩa phổ biến nhất ở chợ, ở các quầy hàng nhỏ. Người bán nói "chưa mở hàng" khi cả buổi sáng chưa bán được gì.
• Lượt bán đầu tiên của năm mới: sau mấy ngày nghỉ Tết, buổi bán đầu tiên được coi trọng hơn mọi buổi khác, gắn với ý "đầu xuôi đuôi lọt".
• Ngày bán đầu tiên của một cửa hàng mới: gần nghĩa với khai trương, người quen thường tới mua ủng hộ để mở hàng cho chủ.
• Tiền mở hàng: ở nhiều nơi phía Bắc, chữ này còn chỉ món tiền người lớn cho trẻ con đầu năm, gần với mừng tuổi, lì xì. Đứa trẻ được "mở hàng" là được nhận món tiền đầu tiên của năm.
• Người mở hàng: người mua đầu tiên, hoặc người được mời tới mua đầu tiên trong ngày khai trương, đầu năm.

Các nghĩa này cho thấy ý tưởng chung: thứ đầu tiên của một chu kỳ buôn bán, hay của một năm, được coi là điềm cho cả chu kỳ. Đó là cùng một gốc với tục xông đất ở nhà, chỉ chuyển sang chuyện làm ăn.

Vì sao người buôn bán nhỏ coi trọng khách đầu tiên

Hãy hình dung đời sống của một người bán rau ở chợ. Mỗi sáng nhập hàng bằng tiền vốn ít ỏi, hàng tươi chỉ giữ được trong ngày, bán không hết là lỗ. Thu nhập hôm nay phụ thuộc vào thời tiết, vào lượng người đi chợ, vào vô số thứ không kiểm soát được. Trong hoàn cảnh ấy, bất cứ dấu hiệu nào về một ngày thuận lợi đều được để ý.

Khách mở hàng là dấu hiệu đầu tiên trong ngày. Nếu khách tới sớm, mua nhanh, trả tiền vui vẻ, người bán thấy yên tâm và bắt đầu ngày với tâm trạng tốt. Nếu khách hỏi han mãi, chê bai, mặc cả rồi bỏ đi, người bán mất một khoảng thời gian, mất cả hứng, và dễ nghĩ cả ngày sẽ khó. Quan niệm mở hàng là cách diễn đạt cảm giác ấy thành một nếp chung của chợ.

Cũng cần nhớ rằng buôn bán nhỏ ở chợ truyền thống phần lớn là việc của phụ nữ, những người vừa bán hàng vừa lo cơm nước, con cái. Một buổi sáng ế hàng không chỉ là chuyện tiền, mà là chuyện bữa cơm chiều, tiền học của con. Hiểu được sức nặng ấy, người mua sẽ thấy quan niệm mở hàng không phải là sự câu nệ, mà là nỗi lo rất đời thường được nói ra bằng ngôn ngữ của may rủi.

Có một yếu tố thực tế nữa: tâm trạng của người bán ảnh hưởng tới cách họ bán. Người vui vẻ chào mời nhiệt tình hơn, kiên nhẫn hơn, và khách sau cũng thấy dễ chịu hơn. Một buổi mở hàng suôn sẻ có thể thật sự giúp ngày hôm ấy bán tốt hơn, không phải vì may mắn bí ẩn mà vì một vòng quay tâm lý rất bình thường.

Những cử chỉ quen thuộc quanh lượt mở hàng

Ai đi chợ sớm ở Việt Nam đều từng thấy vài cử chỉ đi kèm lượt mở hàng. Phổ biến nhất là người bán cầm tờ tiền đầu tiên nhận được rồi phẩy nhẹ lên mặt hàng, lên quầy, như để "truyền" cái may của đồng tiền mở hàng sang hàng hoá. Có người cầm tiền chạm nhẹ lên trán, có người kẹp riêng tờ tiền ấy ra một chỗ.

Người bán cũng thường dễ dãi với khách mở hàng: bớt chút tiền lẻ, cho thêm nắm rau, chọn hàng đẹp. Đổi lại, họ mong khách đừng mặc cả quá kỹ. Đây là một kiểu thoả thuận ngầm giữa người bán và người mua, ai đi chợ lâu đều hiểu.

Ngày đầu năm, nhiều chủ cửa hàng còn mời trước một người quen tới mua mở hàng, giống như mời người xông đất. Người được mời mua một món nhỏ, chúc chủ quán buôn may bán đắt, rồi đi. Các cử chỉ này đều là cách cụ thể hoá một lời chúc. Chúng nói rằng người bán mong ngày hôm nay, năm nay, mọi việc trôi chảy.

Nhìn từ góc tâm lý, những cử chỉ nhỏ này giống thói quen trước trận đấu của vận động viên: một hành động lặp đi lặp lại giúp người ta bước vào công việc với tâm thế ổn định. Chúng không làm khách tới nhiều hơn, nhưng giúp người bán bình tĩnh và tự tin hơn.

Quan niệm mở hàng: phần có lý và phần nên buông

Như nhiều quan niệm dân gian, mở hàng có phần phản ánh đúng thực tế buôn bán và phần dễ trở thành gánh nặng:

Ranh giới khá rõ: quan niệm giúp người bán vui hơn, kiên nhẫn hơn thì nên giữ; quan niệm khiến người bán khó chịu với khách, hoặc lo lắng không đâu, thì nên nhẹ đi. Một quầy hàng sống lâu nhờ hàng tốt và người bán tử tế, không nhờ một lượt mở hàng.

Phép lịch sự cho người mua khi đi mua sớm

Chuẩn bị tiền lẻ nếu có thể. Đầu ngày người bán thường chưa có nhiều tiền thối. Đưa tờ tiền lớn cho một món nhỏ khiến người bán phải chạy đi đổi, vừa mất thời gian vừa ngại. Trả bằng tiền lẻ hay chuyển khoản là một cử chỉ nhỏ mà người bán rất quý.

Hỏi kỹ trước khi cầm hàng lên. Nếu chưa chắc muốn mua, có thể hỏi giá, hỏi hàng trước khi lựa chọn kỹ. Khách đầu tiên chọn lựa lâu rồi bỏ đi thường làm người bán buồn hơn bất kỳ khách nào khác trong ngày.

Mặc cả vừa phải. Ở những nơi có thói quen trả giá, người mua sớm có thể hỏi giá nhẹ nhàng. Nhưng nếu thấy giá hợp lý, mua luôn là cách dễ chịu cho cả hai bên. Người bán thường tự bớt cho khách mở hàng.

Không chê bai hàng của người ta. Nếu hàng không vừa ý, có thể cảm ơn rồi đi. Lời chê vào buổi sáng làm người bán khó chịu lâu hơn một lời từ chối lịch sự.

Hiểu và đừng bực nếu người bán có cử chỉ lạ. Người bán phẩy tiền lên hàng, cầm tiền chạm trán là thói quen của họ. Không cần thấy lạ hay khó chịu, đó chỉ là một lời chúc tự gửi cho mình.

Nếu được mời mở hàng đầu năm, hãy mua một món thật cần. Lời mời là sự quý mến. Mua một món mình dùng được, chúc một câu tốt, vậy là trọn ý cả hai bên.

Một buổi sáng ở chợ: ví dụ giả định về vòng quay tâm lý

Ví dụ giả định: chị bán hoa quả ở một chợ phường dọn hàng lúc năm giờ sáng. Người khách đầu tiên ghé lúc sáu giờ, hỏi giá cam, cầm lên đặt xuống mấy lần, chê quả nhỏ, trả một giá thấp rồi đi. Chị bực, mặt kém vui. Người khách thứ hai tới, thấy chị không mời chào, đứng một lúc rồi sang hàng bên. Tới bảy giờ, chị bắt đầu nghĩ "hôm nay mở hàng xui rồi". Cảm giác ấy làm chị càng ít nói, càng ít mời, và đúng là buổi sáng bán chậm.

Cũng chị ấy, một buổi sáng khác, người khách đầu tiên là bà hàng xóm quen, mua nhanh hai cân cam, khen hàng tươi. Chị vui, cười nói với khách sau, bày hàng gọn hơn, chào mời nhiệt tình hơn. Buổi sáng trôi đi suôn sẻ. Chị kết luận "hôm nay mở hàng tốt".

Trong cả hai buổi, lượng người đi chợ có thể gần như nhau. Thứ khác biệt là tâm trạng của người bán sau lượt mở hàng, và tâm trạng ấy ảnh hưởng tới cách bán. Cái gọi là "mở hàng xui" một phần được tạo ra bởi chính niềm tin vào nó, một kiểu lời tiên tri tự ứng nghiệm. Hiểu điều này, người bán có thể giữ cho mình một phép nhỏ: khách đầu không mua thì coi như chưa mở hàng, bắt đầu lại với khách sau bằng nụ cười.

Mở hàng trong thời bán hàng trên mạng

Ngày nay nhiều người buôn bán qua mạng, qua sàn thương mại điện tử, qua tin nhắn. Quan niệm mở hàng vẫn đi theo họ, có khi rất dễ thấy: người bán hàng trên mạng vẫn mong "đơn đầu ngày" về sớm, vẫn vui khi có khách nhắn tin đầu tiên của năm mới, vẫn có người chụp lại đơn hàng đầu tiên của cửa hàng mới mở để kỷ niệm.

Điều này cho thấy quan niệm mở hàng không gắn với cái chợ, mà gắn với tâm lý của người buôn bán nhỏ trước sự bấp bênh của thu nhập. Chừng nào công việc buôn bán còn phụ thuộc vào khách hàng đến hay không đến, người bán còn có nhu cầu tìm một dấu hiệu đầu ngày để yên tâm.

Một số cửa hàng trên mạng biến quan niệm mở hàng thành dịp chăm sóc khách: tặng kèm món nhỏ cho đơn đầu tiên của năm, gửi lời chúc viết tay. Đây là cách giữ phần đẹp của tục cũ, quay về đúng điều quan trọng là sự quý mến giữa người bán và người mua.

Với người mua, hiểu quan niệm này giúp ứng xử tử tế hơn: trả lời tin nhắn rõ ràng, không đặt hàng rồi bỏ, không hỏi han dài rồi im lặng. Những phép lịch sự ấy đúng với mọi lượt mua, nhưng với người bán nhỏ, lượt đầu ngày vẫn có sức nặng riêng.

Câu hỏi thường gặp

Tiền mở hàng và tiền lì xì khác nhau thế nào?

Ở nhiều nơi phía Bắc, tiền mở hàng là cách gọi món tiền đầu năm người lớn cho trẻ con, gần nghĩa với mừng tuổi hay lì xì. Lì xì là từ phổ biến ở phía Nam, gốc từ cách đọc tiếng Quảng Đông. Ý nghĩa đều là lời chúc đầu năm, chỉ khác cách gọi theo vùng.

Vì sao người bán phẩy tờ tiền đầu tiên lên hàng hoá?

Đây là một thói quen dân gian, thể hiện mong ước cái may của lượt bán đầu "lan" sang các món hàng còn lại để bán được nhiều. Cử chỉ này không có cơ sở khoa học, nhưng giúp người bán bắt đầu ngày làm việc với tâm thế tốt.

Khách mở hàng mặc cả rồi không mua có làm người bán ế cả ngày không?

Không có bằng chứng nào cho thấy điều đó. Cảm giác ế cả ngày chủ yếu đến từ tâm trạng không vui và việc người bán chú ý nhiều hơn tới những lúc vắng khách. Một lượt bán không thành không quyết định doanh thu của cả ngày.

Có nên tránh đi chợ quá sớm để khỏi làm khách mở hàng không?

Không cần. Người bán luôn mong có khách sớm. Chỉ cần mua nhanh, hỏi giá nhẹ nhàng, không chê bai và không chọn lựa quá lâu rồi bỏ đi là đã làm một khách mở hàng dễ chịu.

Quan niệm mở hàng có ở nước khác không?

Nhiều cộng đồng buôn bán ở châu Á có quan niệm tương tự về lượt bán đầu tiên trong ngày, chẳng hạn người buôn bán gốc Hoa cũng coi trọng khách đầu tiên. Đây là phản ứng chung của người buôn bán nhỏ trước thu nhập bấp bênh, nên xuất hiện ở nhiều nơi.