Ảo tưởng kiểm soát là xu hướng tin rằng mình có thể tác động tới những kết quả thật ra do ngẫu nhiên quyết định, hoặc tin rằng mình kiểm soát được nhiều hơn mức thực tế. Ví dụ quen thuộc: tự tay chọn dãy số thấy "có cơ hội" hơn dãy máy chọn sẵn, gieo xúc xắc mạnh tay khi muốn ra số lớn, bấm liên tục nút đóng cửa thang máy dù cửa đóng theo giờ định sẵn.
Khái niệm được nhà tâm lý học Ellen Langer, Đại học Harvard, đặt tên và kiểm chứng trong một bài báo năm 1975. Điều làm nghiên cứu của bà nổi tiếng không phải là phát hiện người ta mê muội, mà là chỉ ra rằng ảo tưởng này được kích hoạt bởi những yếu tố rất bình thường của tình huống: được lựa chọn, được làm quen, được cạnh tranh, được tham gia. Khi tình huống ngẫu nhiên "trông giống" tình huống cần kỹ năng, ta liền cư xử như thể kỹ năng có tác dụng.
Thí nghiệm tấm vé tự chọn
Thí nghiệm hay được nhắc nhất trong bài báo năm 1975 dùng những tấm vé rút thăm trong một văn phòng. Một nhóm người được tự tay chọn vé, nhóm khác được phát vé ngẫu nhiên. Xác suất trúng của hai nhóm là như nhau. Trước ngày rút thăm, người làm thí nghiệm hỏi mua lại vé. Người tự chọn đòi giá cao hơn hẳn, theo các bản thuật lại phổ biến là cao gấp khoảng bốn lần, và nhiều người trong số đó không muốn bán.
Một thí nghiệm khác trong cùng loạt nghiên cứu cho người tham gia rút bài đấu với một đối thủ do người của nhóm nghiên cứu đóng vai. Khi đối thủ tỏ ra lóng ngóng, thiếu tự tin, người tham gia đặt cược nhiều hơn so với khi đối thủ trông chững chạc, dù kết quả rút bài hoàn toàn do may rủi. Dáng vẻ của đối thủ chẳng ảnh hưởng gì đến lá bài, nhưng nó gợi cảm giác "mình có lợi thế".
Langer giải thích rằng con người khó phân biệt tình huống phụ thuộc kỹ năng với tình huống phụ thuộc may rủi, khi tình huống may rủi mang những dấu hiệu của kỹ năng như lựa chọn, cạnh tranh, sự quen thuộc và sự tham gia chủ động. Ta không suy luận "mình kiểm soát được"; ta cảm thấy thế, trước cả khi suy luận. Vì vậy, biết lý thuyết xác suất chưa đủ để miễn nhiễm: cảm giác vẫn đến, chỉ có điều người biết lý thuyết dễ dừng lại để kiểm tra nó hơn.
Những dấu hiệu bật công tắc ảo tưởng
Từ nghiên cứu của Langer và các nghiên cứu tiếp theo, có thể kể ra những yếu tố tình huống làm ảo tưởng kiểm soát mạnh lên:
- Được chọn: tự chọn số, chọn vé, chọn lá bài, dù lựa chọn không đổi xác suất.
- Được tham gia trực tiếp: tự tay gieo, tự tay quay, tự tay bấm, thay vì để người khác làm hộ.
- Quen thuộc: làm một việc ngẫu nhiên nhiều lần khiến ta thấy mình "có tay nghề" với nó.
- Thành công sớm: trúng vài lần ngay từ đầu làm ta tin mình giỏi hơn so với khi thành công rải đều; đây là kết quả của một nghiên cứu khác của Langer cùng cộng sự cũng khoảng năm 1975.
- Có thông tin: biết thêm dữ kiện, kể cả dữ kiện vô ích, tạo cảm giác hiểu và nắm được.
- Có cạnh tranh: có đối thủ để so, nhất là đối thủ trông yếu, khiến tình huống mang dáng dấp của một cuộc đấu kỹ năng.
Danh sách này đáng chú ý vì mọi yếu tố đều có thể được thiết kế. Người làm sản phẩm, làm trò rút thăm khuyến mãi hay thiết kế ứng dụng đều có thể thêm "lựa chọn" hay "tham gia" để người dùng cảm thấy có quyền hơn, dù xác suất không đổi. Hiểu điều đó giúp bạn nhận ra khi cảm giác kiểm soát của mình đang được người khác dựng lên.
Nút bấm không nối vào đâu
Một minh hoạ đời thường của ảo tưởng kiểm soát là các nút bấm không có tác dụng hoặc tác dụng rất ít. Báo chí nước ngoài từng đưa tin rằng ở một số thành phố, nhiều nút xin sang đường được giữ lại dù đèn đã chạy theo chu kỳ tự động, và ở nhiều thang máy, nút đóng cửa bị vô hiệu hoá trong chế độ thường. Người bấm không biết, và vẫn thấy dễ chịu hơn khi được bấm.
Các nhà nghiên cứu thường gọi đây là "nút giả dược". Tác dụng của chúng không nằm ở máy móc mà ở người: được làm một việc gì đó giúp khoảng thời gian chờ đợi bớt khó chịu, và khiến ta có cảm giác đã góp phần vào kết quả. Khi cửa đóng, ta ngầm ghi công cho cú bấm của mình.
Ở nhà, ví dụ còn nhiều hơn: gõ mạnh vào chiếc điều khiển khi nó chậm, thổi vào xúc xắc, nghiêng người theo quả bóng trên tivi như thể có thể đẩy nó vào lưới. Phần lớn những hành vi này vô hại, thậm chí đáng yêu. Chúng chỉ đáng bận tâm khi cảm giác kiểm soát giả khiến ta bỏ tiền, bỏ thời gian hoặc chấp nhận rủi ro mà nếu nhìn tỉnh táo ta đã không chọn.
Người buồn nhìn rõ hơn? Tranh luận về "hiện thực trầm uất"
Năm 1979, Lauren Alloy và Lyn Abramson công bố một nghiên cứu gây chú ý. Sinh viên được bấm hoặc không bấm một cái nút và quan sát một bóng đèn sáng lên, rồi ước lượng xem việc bấm nút điều khiển đèn được bao nhiêu. Thực ra mức điều khiển được nhóm nghiên cứu sắp đặt trước. Nhóm sinh viên có dấu hiệu trầm cảm nhẹ ước lượng gần đúng hơn, còn nhóm không trầm cảm thường đánh giá quá cao mức kiểm soát của mình khi đèn hay sáng.
Hiện tượng này được đặt tên là hiện thực trầm uất (depressive realism): người buồn có thể nhìn tình huống chính xác hơn, còn người vui vẻ mang một lớp lạc quan hơi phóng đại. Ý tưởng rất hấp dẫn vì nó gợi ý ảo tưởng kiểm soát có ích cho tinh thần.
Tuy vậy, các nghiên cứu về sau cho kết quả không đồng đều. Một số phân tích tổng hợp cho thấy hiệu ứng có nhưng nhỏ, và phụ thuộc nhiều vào cách đo. Kết luận an toàn hiện nay là: ảo tưởng kiểm soát nhẹ khá phổ biến ở người khoẻ mạnh, nó có thể liên quan tới tâm trạng tốt, nhưng không nên hiểu thành "buồn thì sáng suốt" hay "phải tự lừa mình mới vui".
Khi cảm giác kiểm soát có lợi và khi nó gây hại
Có lợi khi nó giúp kiên trì. Trong những việc mà nỗ lực thật sự có tác dụng, như học, tập luyện, kinh doanh nhỏ, tin rằng mình ảnh hưởng được kết quả giúp người ta tiếp tục cố. Một chút đánh giá cao bản thân ở đây thường đẩy hành động đi đúng hướng.
Có lợi khi nó giảm lo âu trong chờ đợi. Như nút đèn giao thông, một việc nhỏ để làm khi chờ kết quả xét nghiệm hay kết quả thi có thể giúp tinh thần dễ chịu hơn, miễn là việc đó không tốn kém và không thay thế việc cần làm.
Gây hại khi nó đi cùng tiền bạc. Tin rằng chọn số, chọn thời điểm hay "đọc" được ngẫu nhiên khiến người ta tăng mức đặt cược, giữ lâu những khoản đang lỗ, bỏ qua phân tích. Đây là nơi ảo tưởng kiểm soát đắt nhất.
Gây hại khi nó khiến ta bỏ phòng ngừa. Lái xe nhanh vì "mình lái quen rồi", không đội mũ bảo hiểm vì "đường gần, mình cẩn thận" là ảo tưởng kiểm soát quen thuộc. Người lái tự tin nhưng con đường và người khác thì không nằm trong tay họ.
Gây hại khi nó quay thành tự trách. Mặt trái ít được để ý: nếu tin mình kiểm soát mọi thứ, khi chuyện rủi đến, ta dễ đổ hết lỗi cho bản thân. Người mất người thân vì tai nạn đôi khi tự dằn vặt "giá mà mình", dù chuyện xảy ra nằm ngoài tầm tay.
Ba vòng: trong tay, ảnh hưởng được, ngoài tay
Một cách thực hành để giảm ảo tưởng kiểm soát mà không rơi vào buông xuôi là chia việc thành ba vòng. Ví dụ giả định dưới đây là một kỳ thi tuyển sinh.
| Vòng | Ví dụ trong kỳ thi | Thái độ phù hợp |
|---|---|---|
| Trong tay | Số giờ ôn, ngủ đủ, chuẩn bị giấy tờ, đến sớm | Dồn sức, đây là phần đáng nỗ lực nhất |
| Ảnh hưởng được một phần | Tâm lý lúc làm bài, chọn câu làm trước | Luyện tập, chuẩn bị cách ứng phó |
| Ngoài tay | Đề rơi vào phần nào, điểm chuẩn năm đó, thời tiết hôm thi | Chấp nhận, không tốn sức lo lắng |
Ảo tưởng kiểm soát xảy ra khi ta dồn sức vào vòng ngoài, chẳng hạn cố "đoán đề" bằng những dấu hiệu vô căn cứ. Buông xuôi xảy ra khi ta đẩy cả vòng trong ra ngoài, kiểu "thi cử là hên xui". Ranh giới giữa các vòng không cố định, nhưng việc vạch nó ra trên giấy đã giúp phân bổ sức lực hợp lý hơn.
Cách chia này có họ hàng gần với tư tưởng phân biệt điều trong tay và ngoài tay của các triết gia khắc kỷ thời cổ đại; tâm lý học hiện đại cho nó thêm bằng chứng thực nghiệm về chỗ ta hay vạch sai ranh giới.
Ảo tưởng kiểm soát và lời ăn tiếng nói về may rủi
Tiếng Việt có những câu vừa thừa nhận phần ngẫu nhiên, vừa giữ phần con người: "mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên" là ví dụ rõ nhất. Câu ấy, đọc theo con mắt tâm lý học, là một lời nhắc chống ảo tưởng kiểm soát: lo phần mưu sự cho chu đáo, nhưng đừng tin rằng mưu sự kỹ là nắm chắc kết quả.
Ngược lại, những câu như "tay mình làm hàm mình nhai" nhấn vào phần kiểm soát, chống lại thái độ phó mặc. Hai loại câu tồn tại song song không mâu thuẫn; chúng là hai cái phanh cho hai chiều sai lệch. Người khôn ngoan theo cách nhìn dân gian là người biết lúc nào nên nghe câu nào.
Điều tâm lý học thêm vào là: chiều sai lệch phổ biến hơn ở người khoẻ mạnh, tâm trạng ổn định là chiều đánh giá cao kiểm soát. Vì thế, trong những quyết định có rủi ro, dừng lại hỏi "phần nào thật sự trong tay mình" thường có ích hơn là tự động viên thêm.
Câu hỏi ấy có thể đi kèm một câu hỏi thứ hai: "nếu kết quả xấu, mình có chịu được không". Người có ảo tưởng kiểm soát thường chỉ nghĩ tới kịch bản mình làm tốt và kết quả tốt; nghĩ trước kịch bản xấu không phải để bi quan, mà để không đặt cược nhiều hơn mức mình gánh nổi khi phần ngoài tay quay lưng lại.
Câu hỏi thường gặp
Ảo tưởng kiểm soát có phải là bệnh không?
Không. Đây là một xu hướng nhận thức rất phổ biến ở người bình thường, thậm chí thường gặp hơn ở người có tâm trạng tốt. Nó chỉ trở thành vấn đề khi dẫn tới quyết định gây thiệt hại, như đặt cược quá tay hay bỏ qua các biện pháp an toàn cần thiết.
Vì sao tự chọn dãy số lại thấy có cơ hội hơn?
Vì hành động lựa chọn là một dấu hiệu quen thuộc của tình huống cần kỹ năng. Khi được chọn, ta vô thức áp khuôn mẫu "chọn tốt thì kết quả tốt". Với rút thăm ngẫu nhiên, dãy tự chọn và dãy máy chọn có xác suất y hệt nhau.
Nghiên cứu của Ellen Langer có được lặp lại không?
Nhiều nghiên cứu về sau ghi nhận hiện tượng tương tự trong các bối cảnh khác nhau, từ phòng thí nghiệm tới quyết định tài chính. Độ lớn của hiệu ứng thay đổi theo cách đo và bối cảnh, nhưng ý chính rằng con người hay đánh giá cao kiểm soát của mình với kết quả ngẫu nhiên được chấp nhận khá rộng rãi.
Làm sao biết một việc là trong tay hay ngoài tay?
Hỏi xem nếu làm khác đi, kết quả có thay đổi một cách nhất quán qua nhiều lần không. Nếu có, việc đó ít nhất nằm trong vòng ảnh hưởng được. Nếu kết quả lên xuống bất kể mình làm gì, rất có thể đó là phần ngẫu nhiên.
Có nên bỏ hẳn những việc nhỏ như bấm nút hay thổi xúc xắc?
Không cần. Phần lớn những hành vi nhỏ ấy vô hại và giúp tâm trạng dễ chịu. Điều đáng để ý chỉ là chúng không được thay thế cho việc thật sự có tác dụng, và không làm mình tăng rủi ro hay chi tiêu.
Ảo tưởng kiểm soát khác thiên kiến lạc quan thế nào?
Thiên kiến lạc quan là tin rằng chuyện tốt dễ đến với mình hơn người khác. Ảo tưởng kiểm soát là tin rằng mình tác động được kết quả. Hai thứ hay đi cùng nhau, vì tin mình kiểm soát được thì dễ tin kết quả sẽ tốt, nhưng về khái niệm chúng khác nhau.