Vận động viên có thói quen lấy may vì thể thao là môi trường có nhiều bất định, áp lực cao và kết quả quan trọng, đúng những điều kiện mà con người, ở bất kỳ nền văn hoá nào, đều có xu hướng dựa vào nghi thức. Đi giày bên phải trước, mặc lại chiếc tất của trận thắng, xếp chai nước đúng một kiểu, chạm tay vào vạch kẻ sân trước khi vào trận: những hành vi ấy giúp người ta cảm thấy vững hơn khi đứng trước điều không chắc chắn.
Tâm lý học thể thao phân biệt hai loại thói quen trước thi đấu. Loại thứ nhất là thói quen chuẩn bị, như chuỗi động tác cố định trước cú ném phạt, có tác dụng thật vì giúp tập trung và ổn định động tác. Loại thứ hai là nghi thức lấy may, như mặc lại một chiếc áo, không có liên hệ trực tiếp với kỹ thuật. Ranh giới giữa hai loại không phải lúc nào cũng rõ, và đó chính là chỗ thú vị. Bài này đi qua gốc nhân học của nghi thức, các quan sát trong bóng chày, bằng chứng về tác dụng thật, và lúc nào nghi thức trở thành gánh nặng thay vì chỗ dựa cho người thi đấu.
Bất định sinh ra nghi thức: câu chuyện từ quần đảo Trobriand
Một trong những quan sát kinh điển về chuyện này không đến từ sân đấu mà từ nhân học. Đầu thế kỷ 20, nhà nhân học Bronisław Malinowski sống nhiều năm với cư dân quần đảo Trobriand, ngoài khơi New Guinea. Ông ghi nhận rằng khi đánh cá trong đầm phá yên tĩnh, nơi kết quả khá chắc chắn, người dân chỉ dựa vào kỹ thuật. Nhưng khi ra khơi đánh cá ngoài biển, nơi nguy hiểm và thất thường, họ thực hiện nhiều nghi thức cầu an và cầu được cá.
Malinowski rút ra một nhận định trở thành nền tảng cho nhiều nghiên cứu sau này: con người dùng nghi thức chủ yếu ở những vùng mà kỹ năng và hiểu biết không đủ để đảm bảo kết quả. Nơi nào ta làm chủ được, ta làm; nơi nào không, ta thêm nghi thức để lấp khoảng trống của bất định.
Nhận định này giải thích vì sao thể thao, nơi mà dù luyện tập kỹ đến đâu vẫn có những yếu tố không thể kiểm soát như trọng tài, thời tiết, đối thủ, một cú nảy bóng lạ, lại là mảnh đất màu mỡ cho thói quen lấy may. Nó cũng giải thích vì sao học sinh trước kỳ thi, người bán hàng ngày khai trương hay người đi phỏng vấn xin việc thường có những thói quen tương tự.
Quan sát trong bóng chày: nghi thức nằm đúng chỗ bất định
Đầu thập niên 1970, nhà nhân học George Gmelch, người từng chơi bóng chày chuyên nghiệp, áp nhận định của Malinowski vào môn thể thao này. Trong bài viết nổi tiếng mang tên Baseball Magic, ông ghi nhận rằng các cầu thủ có nhiều nghi thức nhất khi đánh bóng và ném bóng, còn khi phòng ngự thì ít hơn hẳn.
Lý do khớp với quan sát ở Trobriand: trong bóng chày, ngay cả người đánh giỏi cũng thất bại phần lớn số lần lên đánh, và người ném bóng giỏi vẫn có ngày bị đánh tơi tả không rõ vì sao. Ngược lại, bắt bóng phòng ngự là việc mà cầu thủ chuyên nghiệp làm thành công gần như mọi lần. Nơi kết quả đã chắc chắn, không cần thêm nghi thức.
Gmelch cũng mô tả cách các nghi thức hình thành: một cầu thủ đánh tốt trong một trận, rồi nhớ lại mình đã ăn gì, mặc gì, đi đường nào hôm đó, và lặp lại. Nếu chuỗi đánh tốt tiếp tục, nghi thức được giữ; nếu đứt, nó bị bỏ và thay bằng thứ khác. Cơ chế này rất gần với những gì Skinner thấy ở chim bồ câu, chỉ khác ở chỗ con người kể chuyện về nó và truyền cho đồng đội.
Thói quen chuẩn bị và nghi thức lấy may khác nhau thế nào
Hai loại thói quen trông giống nhau từ bên ngoài, nhưng tác dụng và rủi ro khác nhau. Bảng sau so một số khía cạnh.
| Khía cạnh | Thói quen chuẩn bị | Nghi thức lấy may |
|---|---|---|
| Ví dụ | Nhún bóng ba lần, hít sâu, nhìn rổ trước cú ném phạt | Mặc lại đôi tất của trận thắng |
| Liên hệ với kỹ thuật | Trực tiếp: ổn định nhịp, tập trung chú ý | Gián tiếp hoặc không có |
| Cơ chế tác dụng | Giảm nhiễu, đưa cơ thể vào trạng thái quen | Giảm lo âu, tăng cảm giác vững vàng |
| Khi bị gián đoạn | Có thể làm lại ngay tại chỗ | Dễ gây bất an nếu quên hay mất đồ vật |
| Huấn luyện viên thường | Khuyến khích xây dựng | Để yên nếu vô hại |
Nhiều thói quen nằm ở giữa: chạm tay vào vạch sân có thể vừa là nghi thức lấy may, vừa là cách đánh dấu khoảnh khắc chuyển từ đời thường sang thi đấu. Điều quan trọng không phải là gọi tên đúng, mà là thói quen đó có giúp người thực hiện bình tĩnh và tập trung hơn hay không.
Các nhà tâm lý học thể thao thường khuyên xây thói quen chuẩn bị sao cho ngắn, làm được ở mọi sân, mọi điều kiện, và gắn với những yếu tố kỹ thuật cụ thể như nhịp thở, điểm nhìn, cảm giác tay. Khi gặp sự cố, chẳng hạn trận đấu bị hoãn hay phải đổi sân, một thói quen như vậy vẫn dùng được, còn một nghi thức gắn với đồ vật hay địa điểm thì có thể bị phá vỡ.
Nghi thức có giúp thi đấu tốt hơn không: bằng chứng và tranh cãi
Năm 2010, nhóm của Lysann Damisch ở Đức công bố một loạt thí nghiệm gây chú ý: người tham gia được nói rằng quả bóng golf họ dùng là "quả may mắn" đã đánh vào lỗ nhiều hơn người không được nói vậy. Nhóm tác giả cho rằng niềm tin may mắn làm tăng sự tự tin vào bản thân, từ đó cải thiện thành tích. Nghiên cứu được đưa tin rộng rãi.
Tuy nhiên, một số nhóm nghiên cứu sau đó cố lặp lại các thí nghiệm này với cỡ mẫu lớn hơn và không thu được hiệu ứng tương tự. Hiện nay, giới nghiên cứu thận trọng hơn nhiều với kết luận rằng vật may mắn hay niềm tin may mắn trực tiếp làm người ta chơi giỏi hơn. Đây là một phần của đợt rà soát lớn trong tâm lý học về những kết quả khó lặp lại.
Một hướng khác có bằng chứng vững hơn là nghi thức giúp giảm lo âu. Nhóm của Alison Wood Brooks khoảng năm 2016 cho thấy thực hiện một chuỗi hành động có nghi thức trước một nhiệm vụ căng thẳng, như hát trước người lạ, giúp người tham gia bớt lo và làm tốt hơn. Cơ chế ở đây không phải là may mắn, mà là cảm giác có trình tự, có kiểm soát trong một khoảnh khắc nhiều bất định.
Nghi thức của cả đội và của khán giả
Nghi thức lấy may không chỉ là chuyện cá nhân. Nhiều đội bóng có những thói quen chung trước trận: xếp hàng theo một thứ tự, chạm tay nhau theo một kiểu, hát cùng một bài trong phòng thay đồ. Ngoài tác dụng giảm lo âu, nghi thức tập thể còn có một chức năng xã hội rõ ràng: nó đánh dấu "chúng ta" là một nhóm, tạo cảm giác gắn bó và cùng chung số phận trong trận đấu sắp tới.
Khán giả cũng có nghi thức của họ. Có người phải ngồi đúng chỗ quen, mặc chiếc áo cổ động cũ, không dám xem loạt sút luân lưu vì "lần trước mình xem thì đội thua". Đây là ảo tưởng kiểm soát ở dạng thuần khiết nhất: người ngồi trước màn hình ở cách sân hàng trăm cây số rõ ràng không ảnh hưởng gì tới cú sút. Nhưng nghi thức cho họ một vai trò, một cách tham gia vào điều mình quan tâm mà không thể tác động.
Hiểu theo hướng này, nghi thức của khán giả gần với một lời chúc hơn là một niềm tin nghiêm túc. Phần lớn người làm đều nửa đùa nửa thật, và chính tính nửa đùa ấy giúp nghi thức vô hại. Nó chỉ thành vấn đề khi người ta trách người thân vì "ngồi sai chỗ nên đội thua", biến một thói quen vui thành cớ cãi nhau.
Khi nghi thức lấy may thành gánh nặng
Khi quên là hoảng. Nếu một vận động viên tin rằng thiếu chiếc vòng quen là sẽ thua, việc quên vòng ở khách sạn có thể làm họ mất tập trung thật. Lúc đó nghi thức không còn giảm lo âu mà tạo ra lo âu.
Khi nghi thức phình to. Một số người thêm dần bước vào chuỗi nghi thức sau mỗi trận thắng, tới mức nó chiếm nhiều thời gian và năng lượng trước trận. Thời gian ấy lẽ ra dành cho khởi động hay chuẩn bị chiến thuật.
Khi thua thì tự trách vì làm sai nghi thức. Gán kết quả cho nghi thức khiến người ta bỏ qua phân tích thật: thua vì thể lực, vì chiến thuật, vì đối thủ mạnh. Bài học từ trận thua bị che lấp, và lần sau vận động viên lại sửa nghi thức thay vì sửa lối chơi.
Khi giống ám ảnh cưỡng chế. Nếu thói quen phải làm đúng tuyệt đối, kéo dài, gây đau khổ khi không làm được, và lan ra ngoài thi đấu, đó có thể không còn là chuyện lấy may. Lúc ấy nên trao đổi với chuyên gia tâm lý thể thao hoặc bác sĩ.
Bài học cho người không chơi thể thao
Không cần là vận động viên để có nghi thức trước những khoảnh khắc quan trọng. Học sinh trước kỳ thi, người đi phỏng vấn, người chuẩn bị trình bày trước hội đồng đều có thể có những thói quen nhỏ: uống một loại nước quen, đi một con đường quen, mặc chiếc áo mặc hôm làm tốt lần trước. Hiểu tâm lý học phía sau giúp giữ phần có ích và tránh phần gây gánh nặng.
Một cách làm thiết thực là chuyển dần nghi thức lấy may thành thói quen chuẩn bị. Thay vì phụ thuộc vào chiếc áo, xây một chuỗi vài bước có thể làm ở bất cứ đâu: hít thở chậm vài lần, nhắc lại ba ý chính cần nói, đặt hai bàn chân vững xuống sàn. Chuỗi này giữ được tác dụng giảm lo âu của nghi thức, lại không phụ thuộc vào đồ vật có thể quên hay mất.
Với cha mẹ, khi thấy con có thói quen lấy may trước kỳ thi, phản ứng tốt nhất thường không phải là chế giễu hay cấm, mà là tôn trọng và nhẹ nhàng nhắc rằng con đã ôn bài, đó mới là phần chính. Nghi thức là cái gậy chống tinh thần; đừng giật nó khỏi tay con ngay trước giờ thi, nhưng cũng đừng để con tin rằng thiếu gậy thì không đi được.
Câu hỏi thường gặp
Vận động viên giỏi có ít thói quen lấy may hơn không?
Không hẳn. Nhiều vận động viên hàng đầu có những nghi thức nổi tiếng. Trình độ cao không loại bỏ bất định của thi đấu, nên nhu cầu tìm sự vững vàng vẫn còn. Điểm khác thường nằm ở chỗ họ có thêm thói quen chuẩn bị bài bản bên cạnh nghi thức.
Thói quen lấy may có làm thành tích tốt hơn thật không?
Bằng chứng cho thấy tác dụng trực tiếp lên thành tích còn yếu và khó lặp lại. Tác dụng được ủng hộ tốt hơn là giảm lo âu, và lo âu giảm thì có thể gián tiếp giúp thi đấu ổn định hơn. Còn chiếc áo hay chiếc vòng tự nó không tác động gì tới quả bóng.
Vì sao nghi thức hay xuất hiện ở người ném và người đánh mà ít ở người phòng ngự?
Vì đó là những vị trí có nhiều bất định nhất. Người đánh bóng giỏi vẫn thất bại phần lớn số lần, trong khi bắt bóng phòng ngự gần như luôn thành công. Nghi thức tập trung ở nơi kết quả khó đoán, đúng như nhận định của Malinowski.
Huấn luyện viên có nên cấm cầu thủ làm nghi thức không?
Thường là không cần, nếu nghi thức vô hại và không gây phiền cho đồng đội. Cấm đột ngột có thể tăng lo âu. Cách hữu ích hơn là giúp cầu thủ xây thêm thói quen chuẩn bị có tác dụng thật, để họ không phụ thuộc hoàn toàn vào nghi thức.
Khi nào thói quen lấy may cần được chú ý nghiêm túc?
Khi nó kéo dài, cứng nhắc, gây khổ sở nếu không làm được, chiếm nhiều thời gian và lan sang mọi mặt đời sống. Những dấu hiệu đó gần với lo âu hoặc ám ảnh cưỡng chế hơn là chuyện lấy may thông thường, và nên được trao đổi với chuyên gia.