Thời thế tạo anh hùng nghĩa là hoàn cảnh xã hội, thời cuộc tạo ra người xuất chúng: một thời kỳ có những đòi hỏi, những khoảng trống, và người đáp ứng được đòi hỏi ấy trở thành người nổi bật. Câu nói thường đi kèm vế ngược lại, anh hùng tạo thời thế: người xuất chúng có thể làm thay đổi hoàn cảnh của cả một thời.
Câu nói chạm đúng vào câu hỏi trung tâm của chuyện may rủi: thành công của một người là do người đó, hay do người đó gặp đúng lúc? Xuất xứ văn bản của câu này không rõ ràng, nó được truyền miệng nhiều hơn là trích từ một sách cụ thể, nhưng câu hỏi đằng sau nó thì đã được bàn rất lâu, ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Bài này giải nghĩa câu nói, nhìn vào hai phía của cuộc tranh luận, và gợi một cách nhìn cân bằng hơn.
Nghĩa của từng chữ và xuất xứ
Thời thế (時勢) là thời cuộc và xu thế, tức tình hình chung của một giai đoạn, bao gồm cả những lực đẩy mà không cá nhân nào tự tạo ra. Anh hùng (英雄) trong nghĩa Hán Việt rộng hơn nghĩa “người lập chiến công”: nó chỉ người có tài và chí vượt người thường, làm nên việc lớn trong bất kỳ lĩnh vực nào. Tạo là làm ra, gây dựng nên.
Câu “thời thế tạo anh hùng” được dùng rộng rãi trong tiếng Trung và tiếng Việt, nhưng nguồn văn bản đầu tiên không được xác định chắc chắn. Nhiều trang viết gán nó cho một nhân vật lịch sử cụ thể, song các gán ghép ấy thường không kèm trích dẫn có thể kiểm. Cách an toàn khi viết là coi đây là một câu nói phổ biến trong văn hóa chữ Hán, không gán cho ai.
Gần với nó trong tiếng Việt có câu “thời thế thế thời phải thế”, một câu nói chơi chữ quen thuộc, mang sắc thái chấp nhận hoàn cảnh. Người ta hay nói câu này khi phải làm một việc không muốn mà hoàn cảnh buộc phải làm. Tất cả cho thấy người Việt rất quen với ý niệm rằng con người hành động trong một dòng chảy lớn hơn mình.
Phía thứ nhất: hoàn cảnh làm nên con người
Lập luận của phía này khá thuyết phục. Một nhà thám hiểm không thể khám phá vùng đất mới nếu thời đại chưa có con tàu đủ chắc. Một nhà khoa học không thể đưa ra lý thuyết nếu chưa có dụng cụ đo và những người đi trước. Người tài ở đâu cũng có, nhưng chỉ những người sống đúng thời có đủ điều kiện mới để lại dấu ấn.
Lịch sử khoa học có một hiện tượng hay được dẫn làm chứng: phát hiện đồng thời. Charles Darwin và Alfred Russel Wallace đi tới ý tưởng chọn lọc tự nhiên gần như độc lập, và hai người được công bố chung tại Hội Linnean ở London năm 1858. Isaac Newton và Gottfried Leibniz cùng phát triển phép tính vi tích phân vào cuối thế kỷ mười bảy, dẫn tới một cuộc tranh cãi dai dẳng về ai đi trước. Nhà xã hội học Robert K. Merton về sau nghiên cứu hiện tượng này và cho rằng nó phổ biến hơn người ta tưởng.
Nếu những phát hiện lớn gần như kiểu gì cũng xuất hiện khi điều kiện đã chín, thì cá nhân làm ra nó, dù rất tài, cũng phần nào là người gặp thời. Đây là lý lẽ mạnh nhất cho vế thời thế tạo anh hùng. Nó cũng gợi một cách nhìn khiêm tốn: người đi đầu có công lớn, nhưng nếu họ không có mặt, rất có thể người khác cũng sẽ đi tới đó, chỉ muộn hơn ít nhiều.
Phía thứ hai: con người làm thay đổi thời cuộc
Phía ngược lại cũng có lý lẽ riêng. Cùng một hoàn cảnh, rất nhiều người sống trong đó nhưng chỉ vài người làm nên việc lớn. Nếu thời thế quyết định tất cả, vì sao không phải ai cùng thời cũng thành danh? Phải có cái gì đó thuộc về cá nhân: tầm nhìn, sự kiên trì, khả năng nắm lấy cơ hội mà người khác bỏ qua.
Ở phương Tây, quan điểm đề cao cá nhân được nhà văn người Scotland Thomas Carlyle trình bày nổi tiếng trong loạt bài giảng in thành sách On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History năm 1841, với ý cho rằng lịch sử thế giới về cơ bản là tiểu sử của những vĩ nhân. Quan điểm này thường được gọi là thuyết vĩ nhân. Nó bị phê phán mạnh, trong đó có nhà tư tưởng người Anh Herbert Spencer, người lập luận rằng vĩ nhân trước hết là sản phẩm của xã hội đã sinh ra họ.
Cuộc tranh luận giữa Carlyle và những người phản bác ông thực chất chính là cặp câu thời thế tạo anh hùng và anh hùng tạo thời thế, chỉ khác ngôn ngữ. Điều thú vị là ở cả hai nền văn hóa, câu hỏi này đều không có người thắng tuyệt đối.
Đặt hai vế cạnh nhau
Mỗi vế nhấn vào một phía và mỗi vế có điểm mù riêng. Bảng dưới tóm tắt để thấy chúng bổ sung cho nhau thế nào.
| Khía cạnh | Thời thế tạo anh hùng | Anh hùng tạo thời thế |
|---|---|---|
| Nhấn vào | Hoàn cảnh, điều kiện, thời vận | Tài năng, ý chí, lựa chọn cá nhân |
| Điểm mạnh | Giải thích được phát hiện đồng thời, vì sao tài năng xuất hiện theo cụm | Giải thích được vì sao trong cùng hoàn cảnh chỉ một số người nổi bật |
| Điểm mù | Xem nhẹ nỗ lực và lựa chọn của từng người | Xem nhẹ may mắn và những điều kiện người đó thừa hưởng |
| Thái độ dễ dẫn tới | Khiêm tốn với thành công, nhưng có thể buông xuôi | Chủ động, nhưng có thể quy hết công cho mình |
| Gần với câu Việt | Gặp thời thì nên, lỡ thời thì hỏng | Có chí thì nên |
Đa số người nghiên cứu ngày nay nghiêng về cách nhìn tương tác: hoàn cảnh mở ra một số cánh cửa, và những người có chuẩn bị là người bước qua được. Không có hoàn cảnh thì tài năng không có chỗ thể hiện; không có người chuẩn bị thì cơ hội trôi qua mà không ai thấy.
Vì sao người ta thích tin vào anh hùng hơn vào thời thế
Nếu cả hai vế đều có phần đúng, vì sao trong lời kể hằng ngày, người ta thường nghiêng về vế anh hùng? Tâm lý học xã hội có một nhận xét liên quan: khi giải thích hành vi và kết quả của người khác, con người có xu hướng gán quá nhiều cho tính cách, tài năng của cá nhân và gán quá ít cho hoàn cảnh. Hiện tượng này được gọi là lỗi quy kết cơ bản, được bàn nhiều từ những năm 1970.
Câu chuyện về một cá nhân xuất chúng cũng dễ kể, dễ nhớ hơn câu chuyện về những điều kiện xã hội rối rắm. Một nhà phát minh thức trắng đêm trong xưởng là hình ảnh đẹp; một chuỗi dài những người đi trước, những dụng cụ vừa được chế tạo, những nguồn tài trợ vừa được mở ra thì khó đưa vào một câu chuyện. Vì vậy, sau khi một người thành danh, phần thời thế thường mờ dần trong lời kể, còn phần tài năng thì được tô đậm.
Có thêm một hiệu ứng nữa, thường gọi là thiên kiến người sống sót: ta chỉ nghe chuyện của những người đã thành công, ít nghe chuyện của những người cũng tài, cũng cố gắng, nhưng không gặp thời. Khi chỉ nhìn những người thắng, ta dễ kết luận rằng tài năng là đủ. Câu “thời thế tạo anh hùng” vì thế có giá trị như một lời nhắc ngược: hãy nhớ đến những người không có mặt trong câu chuyện.
Điều này không làm giảm giá trị của những người thành danh. Nó chỉ giúp nhìn họ đầy đủ hơn, và giúp mỗi người tự nhìn mình công bằng hơn — không tự cao khi thuận, không tự ti khi nghịch.
Một cách nhìn cân bằng cho người hôm nay
Khi thành công, nhớ vế thứ nhất. Nhìn lại những điều kiện mình được thừa hưởng: nơi sinh ra, người thầy gặp được, thời điểm bước vào nghề. Nhớ điều này giúp tránh thói tự mãn, và giúp đánh giá đúng phần nào lặp lại được, phần nào là may.
Khi thất bại, nhớ cả hai vế. Có thể hoàn cảnh chưa thuận, nhưng cũng có thể phần chuẩn bị chưa đủ. Chỉ đổ cho thời thế thì không học được gì; chỉ trách mình thì dễ kiệt sức. Tách bạch hai phần là cách học được nhiều nhất từ một lần hỏng.
Không chờ thời một cách thụ động. Thời thế mở cửa cho người đã đứng gần cửa. Người tích lũy kỹ năng, quan hệ, hiểu biết về lĩnh vực của mình có nhiều khả năng nhận ra thời hơn người chỉ ngồi chờ.
Đừng tự gắn mác anh hùng hay nạn nhân. Cả hai nhãn đều đơn giản hóa. Phần lớn cuộc đời mỗi người là sự đan xen giữa điều mình làm và điều xảy đến với mình.
Dùng câu nói để hỏi, không để kết luận. Câu “thời thế tạo anh hùng” hữu ích nhất khi được dùng như một câu hỏi: phần nào là thời, phần nào là người? Trả lời được câu đó cho một trường hợp cụ thể là hiểu được trường hợp ấy sâu hơn.
Thời thế tạo anh hùng trong đời thường
Câu nói không chỉ dành cho người làm nên lịch sử. Trong đời sống hằng ngày, có rất nhiều “anh hùng” nhỏ do thời thế tạo ra: người thợ sửa xe máy ở một thị trấn mới mở đường, người dạy tiếng Anh ở một vùng vừa có nhà máy đầu tư nước ngoài, người bán hàng trực tuyến vào đúng lúc mọi người chuyển sang mua qua điện thoại. Họ có tài, có cố gắng, nhưng họ cũng có mặt đúng lúc.
Ví dụ giả định: hai người cùng học nghề sửa điện thoại. Một người mở tiệm ở khu phố vừa mọc nhiều khu trọ công nhân, người kia mở ở khu dân cư đã ổn định với nhiều tiệm cũ. Tay nghề như nhau, kết quả mấy năm đầu rất khác nhau. Người thứ nhất có lý do để biết ơn hoàn cảnh; người thứ hai có lý do để không tự trách quá mức.
Nhưng nếu người thứ nhất không giữ chất lượng, khách sẽ đi khi có tiệm mới mở; nếu người thứ hai tìm được cách phục vụ khác biệt, khách vẫn có thể tìm đến. Thời thế mở đầu câu chuyện, nhưng không viết hết câu chuyện. Đó là chỗ hai vế của câu nói gặp nhau. Nói cách khác, thời thế quyết định cánh cửa nào đang mở, còn con người quyết định có bước qua hay không, và bước qua rồi có đi được xa hay không. Không vế nào một mình kể trọn được một đời người.
Câu hỏi thường gặp
Câu thời thế tạo anh hùng là của ai?
Chưa xác định được chắc chắn tác giả hay sách gốc của câu này. Nó là câu nói phổ biến trong văn hóa chữ Hán, được truyền miệng và dùng rộng rãi. Các trang gán câu cho một nhân vật cụ thể thường không có trích dẫn kiểm chứng được, nên khi viết nên coi là câu nói dân gian.
Thời thế tạo anh hùng có nghĩa là thành công chỉ do may mắn không?
Không. Câu nói nhấn vào vai trò của hoàn cảnh, nhưng không phủ nhận tài năng. Hoàn cảnh tạo ra cơ hội, còn việc nắm được cơ hội vẫn cần người có chuẩn bị. Vế đối anh hùng tạo thời thế nhắc chính điều đó.
Thuyết vĩ nhân của Carlyle là gì?
Đó là quan điểm cho rằng lịch sử chủ yếu do những cá nhân xuất chúng làm nên, được Thomas Carlyle trình bày trong sách về anh hùng và sự tôn sùng anh hùng xuất bản năm 1841. Quan điểm này bị nhiều người phản bác, cho rằng vĩ nhân là sản phẩm của xã hội.
Phát hiện đồng thời là gì?
Là hiện tượng hai hay nhiều người độc lập đi đến cùng một phát hiện vào khoảng cùng thời gian, như Darwin và Wallace với chọn lọc tự nhiên, Newton và Leibniz với phép tính vi tích phân. Hiện tượng này thường được dùng để ủng hộ ý thời thế tạo anh hùng.
Nên dùng câu này trong bài nghị luận thế nào?
Nên trình bày cả hai vế, đưa dẫn chứng cho mỗi vế, rồi đi tới nhận định rằng hoàn cảnh và con người tác động qua lại. Tránh chọn một vế rồi phủ nhận hoàn toàn vế kia, vì như vậy lập luận dễ bị phản bác.
Thời thế thế thời phải thế nghĩa là gì?
Đây là câu nói chơi chữ quen thuộc của người Việt, đảo hai chữ thời và thế để nói rằng hoàn cảnh đã như vậy thì phải ứng xử như vậy. Câu mang sắc thái chấp nhận, thích nghi với thời cuộc, đôi khi hơi ngậm ngùi.