Sét hoàn toàn có thể đánh hai lần, thậm chí nhiều lần, vào cùng một chỗ. Những vật cao, nhọn, đứng trơ trọi như tháp truyền hình, toà nhà chọc trời, cây lớn giữa đồng hay đỉnh núi bị sét đánh lặp lại hằng năm. Toà nhà Empire State ở New York, theo các ước tính thường được nêu, bị sét đánh khoảng hơn hai mươi lần mỗi năm. Cột thu lôi trên mái nhà được làm ra chính vì sét có xu hướng đánh vào cùng một kiểu điểm.
Câu nói "sét không đánh hai lần vào một chỗ" có trong nhiều thứ tiếng, thường dùng để an ủi người vừa gặp chuyện rủi: chuyện ấy hiếm, sẽ không lặp lại với mình. Ý an ủi thì đẹp, nhưng câu nói nếu hiểu theo nghĩa đen là sai về vật lý, và hiểu theo nghĩa bóng cũng cần dè dặt. Bài này giải thích vì sao sét đánh lặp, xác suất một người bị sét đánh thật ra là bao nhiêu, và câu nói nên được dùng thế nào cho đúng.
Vì sao sét có "thói quen" đánh vào một số chỗ
Sét là một tia phóng điện khổng lồ giữa đám mây giông với mặt đất (hoặc giữa các vùng trong mây). Trước khi tia sét chính xuất hiện, từ đám mây có những nhánh dẫn điện yếu đi dần xuống, và từ mặt đất cũng có những tia phóng điện nhỏ vươn lên đón. Chỗ nào gặp nhau trước, đường đi của tia sét chính được hình thành ở đó.
Những vật cao và nhọn ở vị trí trống trải dễ phát ra tia đón lên sớm hơn, vì điện trường ở đầu nhọn của chúng mạnh hơn. Thêm vào đó, vật dẫn điện tốt hoặc nối đất tốt tạo đường đi thuận lợi. Vì những đặc điểm này không đổi giữa các cơn giông, vật đã bị sét đánh một lần thường vẫn là ứng viên hàng đầu ở lần sau. Sét không "nhớ" chỗ đã đánh, nhưng điều kiện vật lý khiến chỗ đó lần nào cũng nổi bật.
Đó là lý do người ta dựng cột thu lôi: một vật cao, nhọn, nối đất tốt, cố ý biến mình thành điểm sét đánh vào nhiều lần, dẫn dòng điện xuống đất an toàn thay vì để nó đi qua mái nhà hay người bên dưới. Nếu sét thật sự không đánh hai lần một chỗ, cột thu lôi chỉ dùng được một lần.
Cũng vì lẽ đó, các đơn vị điện lực và viễn thông thường lắp thiết bị chống sét cho cột điện, trạm phát sóng ở vùng đồi núi trống trải: họ biết chắc những điểm ấy sẽ bị đánh, câu hỏi chỉ là bao nhiêu lần mỗi mùa, và thiết bị phải chịu được bao nhiêu lần trước khi cần thay.
Những chỗ hay bị sét đánh lặp lại
Danh sách dưới đây mang tính minh hoạ, dựa trên các nguyên lý chung về sét; không phải bảng xếp hạng đo đạc:
| Kiểu địa điểm | Vì sao dễ bị đánh lặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toà nhà chọc trời, tháp truyền hình | rất cao, kết cấu kim loại nối đất | thường bị đánh nhiều lần mỗi năm, có hệ thống chống sét |
| Cây cao đứng một mình giữa đồng | cao hơn hẳn xung quanh, ẩm sau mưa | là chỗ nguy hiểm để trú mưa khi có giông |
| Đỉnh núi, sườn núi trống | điểm cao của địa hình | người leo núi thường được dặn xuống thấp khi có giông |
| Cột điện, trạm thu phát sóng | cao, bằng kim loại | được thiết kế có thiết bị chống sét |
| Mặt nước rộng, bãi biển, cánh đồng trống | người hoặc thuyền là vật cao nhất xung quanh | đây là lý do người làm đồng, đánh cá cần cảnh giác |
Với vùng nông thôn Việt Nam, điều đáng nhớ nhất trong bảng là hai dòng cuối: người đứng giữa cánh đồng trống hay trên mặt nước trở thành vật cao nhất xung quanh. Mùa giông, các hướng dẫn an toàn thường khuyên vào nhà kiên cố hoặc xe có mui kín, tránh trú dưới cây đơn độc và tránh đứng giữa đồng trống.
Người bị sét đánh nhiều lần: chuyện của Roy Sullivan
Câu chuyện nổi tiếng nhất về sét đánh lặp với con người là chuyện Roy Sullivan, một kiểm lâm viên ở công viên quốc gia Shenandoah, bang Virginia, nước Mỹ. Theo ghi nhận được nhắc nhiều lần, ông bị sét đánh bảy lần trong khoảng từ năm 1942 đến năm 1977 và sống sót cả bảy lần; trường hợp của ông được tổ chức kỷ lục Guinness ghi nhận.
Nhìn bằng con mắt xác suất, chuyện của Sullivan vừa phi thường vừa có lý. Phi thường vì xác suất một người bình thường bị sét đánh bảy lần là cực nhỏ. Có lý vì ông không phải người bình thường về mặt rủi ro: ông làm việc ngoài trời nhiều thập kỷ, ở vùng núi có nhiều giông. Xác suất của ông ở mỗi cơn giông cao hơn người làm việc trong văn phòng hàng chục, hàng trăm lần. Và theo luật những con số thật lớn, trong hàng triệu người làm việc ngoài trời, việc có một người gặp chuyện như vậy không đến mức không thể xảy ra.
Câu chuyện này cũng nhắc một điều quan trọng: những người đã từng bị sét đánh hay gặp tai nạn liên quan đến thời tiết thường vẫn sống và làm việc trong cùng điều kiện, nên rủi ro của họ không tự giảm đi sau lần đầu. Nghĩ "mình bị một lần rồi, lần sau sẽ không" là cách nghĩ nguy hiểm.
Xác suất bị sét đánh thật ra là bao nhiêu
Con số hay được dẫn là ước tính của Cơ quan Thời tiết Quốc gia Mỹ: khả năng một người ở Mỹ bị sét đánh trong suốt cả đời, tính khoảng tám mươi năm, vào cỡ một phần mười lăm nghìn. Con số này là trung bình cho cả dân số; người làm việc ngoài trời nhiều có rủi ro cao hơn, người hầu như ở trong nhà có rủi ro thấp hơn. Nó cũng chỉ áp dụng cho nước Mỹ, nơi điều kiện khí hậu, nhà cửa và tập quán làm việc khác Việt Nam.
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, mùa giông kéo dài, và nhiều người làm việc ngoài đồng, ngoài biển. Các cơ quan khí tượng trong nước nhiều lần cảnh báo về sét trong mùa mưa. Không nên lấy con số của nước khác áp nguyên vào nước mình; điều nên giữ lại là cách nghĩ: rủi ro của một người không phải con số trung bình, mà phụ thuộc người đó ở đâu, làm gì khi có giông.
Đây cũng là bài học chung cho mọi so sánh rủi ro trong đời thường. Câu "xác suất bị sét đánh còn cao hơn" hay được dùng để mô tả một điều cực hiếm, nhưng xác suất bị sét đánh của một người nông dân giữa đồng mùa giông và của một người làm văn phòng ở thành phố khác nhau rất xa. Muốn so cho đúng, phải so những con số của cùng hoàn cảnh.
Có một điểm nữa ít được nói: phần lớn người bị sét đánh không bị chính tia sét chính đi thẳng qua người. Nhiều trường hợp là do dòng điện lan trên mặt đất quanh điểm sét đánh, hoặc phóng điện từ một vật gần đó, như cái cây mà người ấy đang trú dưới. Vì vậy, khoảng cách và chỗ đứng quan trọng hơn nhiều so với cảm giác "sét có chọn mình hay không". Đây là chi tiết khiến việc tránh xa cây cao đơn độc khi có giông trở thành lời khuyên quan trọng nhất.
Câu nói nên hiểu thế nào cho đúng
Như lời an ủi, nó có giá trị cảm xúc. Người vừa gặp chuyện rủi thường lo nó lặp lại. Câu nói giúp họ bớt sợ, nhắc rằng chuyện hiếm đã xảy ra không có nghĩa là sẽ xảy ra liên tục. Trong nhiều trường hợp, điều đó đúng: một tai nạn ngẫu nhiên không làm mình dễ gặp tai nạn ngẫu nhiên hơn.
Như một quy luật, nó sai khi nguyên nhân còn nguyên. Nếu điều làm ta gặp rủi vẫn còn đó, như căn nhà ở chỗ trũng hay ngập, cái xe phanh kém, thói quen phóng nhanh, thì chuyện lặp lại hoàn toàn có thể, giống như sét đánh vào cái cây cao giữa đồng. Lúc đó câu nói thành một lời ru ngủ.
Câu hỏi đúng là: chuyện vừa xảy ra là ngẫu nhiên hay có điều kiện? Nếu thuần ngẫu nhiên, lần sau không dễ hơn cũng không khó hơn. Nếu có điều kiện cụ thể, lần sau dễ xảy ra hơn nếu điều kiện không đổi. Phân biệt hai trường hợp giúp ta biết nên an tâm hay nên sửa.
Chuyện "trăm năm mới có một lần" cũng có thể lặp lại sớm. Các kỹ sư thuỷ lợi nói về "lũ trăm năm", nghĩa là trận lũ có khả năng khoảng 1% xảy ra trong mỗi năm, không phải trận lũ đúng trăm năm mới đến một lần. Với khả năng 1% mỗi năm, trong ba mươi năm khả năng gặp ít nhất một lần là khoảng 26%, và hai năm liền đều gặp cũng hoàn toàn có thể. Người vừa trải qua trận lũ lớn không vì thế mà được "miễn" trong vài chục năm tới.
Câu nói tiếng Việt tương tự. Tiếng Việt không có đúng câu này trong vốn tục ngữ cổ, nhưng người Việt hiện nay hay dịch và dùng lại câu tiếng Anh. Nhiều người cũng an ủi nhau bằng những ý tương tự như "của đi thay người", "tai qua nạn khỏi". Những câu này mang ý an ủi, không nên đọc như một lời bảo đảm.
Những điều nên làm khi có giông, nhắc lại cho đủ
Vì bài này nói nhiều về sét, nên nhắc những nguyên tắc an toàn cơ bản được các cơ quan khí tượng khuyến cáo rộng rãi:
- Khi nghe tiếng sấm, nghĩa là đang ở đủ gần để có thể bị sét đánh; nên tìm chỗ trú ngay chứ không đợi mưa to.
- Chỗ trú an toàn là nhà kiên cố hoặc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Lều, chòi, mái che tạm không bảo vệ khỏi sét.
- Không trú dưới cây cao đơn độc, không đứng giữa cánh đồng trống, rời khỏi mặt nước và bãi biển.
- Ở trong nhà, hạn chế dùng thiết bị cắm điện và vòi nước trong lúc giông lớn.
- Đợi một thời gian sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới ra ngoài, vì sét có thể đánh khi mưa đã ngớt.
Những nguyên tắc này không phải "cầu may" mà là cách giảm rủi ro dựa trên hiểu biết về nơi sét hay đánh. Đó cũng là tinh thần chung của chuyên mục: hiểu xác suất để biết phần nào trong tay mình.
Với gia đình ở nông thôn, có thể biến những nguyên tắc trên thành vài thói quen đơn giản: dặn người làm đồng mang theo áo mưa và về sớm khi trời kéo mây đen, chỉ cho trẻ con chỗ trú an toàn gần nhà, kiểm tra hệ thống chống sét của nhà cao tầng hay trường học trong xã. Những việc nhỏ ấy giảm rủi ro thật, trong khi câu "sét không đánh hai lần" chỉ giảm nỗi lo.
Câu hỏi thường gặp
Câu sét không đánh hai lần một chỗ xuất phát từ đâu?
Đây là câu nói phổ biến trong tiếng Anh, được dùng ít nhất từ thế kỷ 19 theo nghĩa bóng: một chuyện hiếm, nhất là chuyện rủi, không lặp lại với cùng một người. Người Việt hiện nay dùng lại qua bản dịch. Nguồn gốc chính xác của câu nói khó xác định.
Nếu bị sét đánh một lần, lần sau có dễ bị đánh hơn không?
Sét không nhắm vào người đã bị đánh. Nhưng nếu người đó vẫn làm việc ngoài trời ở vùng nhiều giông, rủi ro của họ vẫn cao như trước, không giảm đi. Rủi ro phụ thuộc hoàn cảnh, không phụ thuộc chuyện đã xảy ra hay chưa.
Vì sao cột thu lôi lại thu hút sét?
Cột thu lôi cao, nhọn, bằng kim loại và nối đất tốt, nên dễ phát ra tia phóng điện đón lên khi đám mây giông ở gần. Tia sét chọn đường đi qua cột rồi theo dây dẫn xuống đất, thay vì đi qua mái nhà hay người. Cột thu lôi bị sét đánh nhiều lần là đúng chức năng của nó.
Có nên dùng câu sét không đánh hai lần để an ủi người gặp tai nạn?
Có thể dùng như một lời động viên nhẹ nhàng nếu tai nạn thuần ngẫu nhiên. Nhưng nếu tai nạn xảy ra vì một điều kiện còn tồn tại, như đường trơn, xe hỏng, thói quen nguy hiểm, thì nên giúp người đó sửa điều kiện ấy thay vì chỉ an ủi rằng sẽ không lặp lại.
Ở trong ô tô khi có giông có an toàn không?
Ô tô có mui kim loại đóng kín cửa được coi là chỗ trú tương đối an toàn, vì dòng điện chủ yếu chạy theo lớp vỏ kim loại xuống đất. Lý do không phải do lốp cao su như nhiều người nghĩ. Xe mui trần, xe máy, xe đạp không có tác dụng này.
Xác suất bị sét đánh có phải là ví dụ tốt cho chuyện cực hiếm?
Không hẳn, vì nó thay đổi rất nhiều theo hoàn cảnh. Với người làm việc ngoài trời ở vùng nhiều giông, rủi ro không hề nhỏ. Khi muốn minh hoạ một điều hiếm, nên chọn so sánh có cùng hoàn cảnh, hoặc nói rõ con số đó là trung bình của nhóm nào.