Vì sao ta hay thấy mình đen đủi: tâm lý học giải thích cảm giác xui liên tiếp

Phần lớn cảm giác "dạo này mình đen quá" không đến từ việc chuyện xấu thật sự dồn về một người, mà đến từ cách bộ não chú ý, ghi nhớ và kể lại những gì đã xảy ra. Chuyện rủi in vào trí nhớ đậm hơn chuyện may, những lần xui được gom lại thành một "chuỗi", còn những ngày bình thường thì trôi qua không ai đếm. Kết quả là một bức tranh lệch: bạn nhớ ba lần kẹt xe đúng hôm có hẹn quan trọng, nhưng không nhớ hai mươi lần đường thông.

Điều đó không có nghĩa người hay than xui đang tưởng tượng. Có những giai đoạn đời người gặp nhiều chuyện bất lợi thật, và có những bất lợi kéo theo nhau theo cách rất cụ thể. Tâm lý học không phủ nhận chuyện rủi; nó giúp tách hai phần: phần nào là sự kiện, phần nào là cách ta xếp sự kiện thành câu chuyện "mình là người đen đủi". Tách được hai phần ấy, người ta thường nhẹ lòng hơn và xử lý việc trước mắt tỉnh táo hơn.

Chuyện xấu nặng ký hơn chuyện tốt trong đầu người

Cơ chế nền tảng nhất có tên là thiên kiến tiêu cực: với cùng một mức độ, sự kiện xấu thu hút chú ý, gây cảm xúc và được nhớ lâu hơn sự kiện tốt. Năm 2001, nhóm của nhà tâm lý học Roy Baumeister tổng hợp rất nhiều mảng nghiên cứu, từ quan hệ vợ chồng, ấn tượng ban đầu đến phản hồi trong công việc, và đặt tên bài tổng quan bằng một câu dễ nhớ: Bad is stronger than good, cái xấu mạnh hơn cái tốt. Cùng năm đó, Paul Rozin và Edward Royzman cũng mô tả hiện tượng này dưới tên negativity bias.

Về mặt tiến hoá, người ta thường giải thích rằng bỏ sót một mối nguy đắt hơn nhiều so với bỏ sót một cơ hội, nên bộ não được "chỉnh" để nhạy với tín hiệu xấu. Lời giải thích này hợp lý nhưng khó kiểm chứng trực tiếp; phần được đo đạc chắc chắn hơn là chính hiện tượng: mất một khoản tiền làm người ta buồn nhiều hơn mức vui khi được một khoản tương đương.

Áp vào chuyện may rủi, thiên kiến tiêu cực khiến "cán cân" trong đầu không bao giờ cân. Một tuần có năm chuyện suôn sẻ nhỏ và một chuyện hỏng lớn thường được tổng kết là "tuần xui". Không phải vì ta đếm sai, mà vì ta không đếm: cảm giác tự cân, và quả cân bên xấu nặng hơn.

Năm cơ chế khiến ta thấy mình đen hơn thực tế

Trí nhớ chọn lọc. Ta nhớ những lần bất thường, đặc biệt là bất thường gây khó chịu. Hàng đợi bên cạnh đi nhanh hơn được nhớ; những lần hàng của mình đi nhanh thì không, vì nó đúng như mong đợi nên không để lại dấu.

Chú ý theo giả thuyết. Một khi đã nghĩ "dạo này mình xui", ta bắt đầu săn bằng chứng cho ý đó. Đây là thiên kiến xác nhận áp lên chính bản thân: chuyện trục trặc nào cũng được dán nhãn "thấy chưa, lại xui", chuyện trót lọt thì được coi là ngoại lệ.

Gom cụm thành chuỗi. Sự kiện ngẫu nhiên vốn hay đến thành cụm. Ba chuyện xấu trong một tuần không cần lý do chung nào, nhưng bộ não ghét sự rời rạc nên nối chúng lại thành "một vận".

So sánh lệch. Ta so đời mình, gồm cả hậu trường, với phần trưng bày của người khác. Người quen chỉ kể chuyện vui, nên trong mắt ta ai cũng đang gặp thời trừ mình.

Quy kết cố định. Thay vì nói "hôm nay việc này hỏng", ta nói "mình lúc nào cũng thế". Cách giải thích mang tính cố định và lan rộng biến một sự kiện thành bản chất, và bản chất thì đáng sợ hơn sự kiện.

Khi cái đen là thật: chuỗi bất lợi có nguyên nhân

Không phải mọi chuỗi rủi đều là ảo giác. Có những bất lợi thật sự kéo nhau đi. Một ví dụ giả định: một người mất việc, phải chuyển sang nhà trọ rẻ hơn xa chỗ làm cũ, đi lại nhiều hơn nên mệt, mệt nên ngủ ít và dễ ốm, ốm nên lỡ một buổi phỏng vấn. Nhìn từ ngoài, đó là "vận đen dồn dập". Nhìn kỹ, đó là một chuỗi nhân quả bình thường, mỗi mắt xích đều có thể chỉ ra được.

Phân biệt hai loại này có ích rất thực tế. Với chuỗi ngẫu nhiên, việc đúng là bình tĩnh chờ, vì không có gì để sửa. Với chuỗi có nguyên nhân, việc đúng là tìm mắt xích yếu nhất và cắt nó, chẳng hạn ưu tiên giấc ngủ trước, hoặc nhờ người thân hỗ trợ khoản đi lại một thời gian. Nếu gộp cả hai vào chữ "xui", ta bỏ lỡ chính những mắt xích có thể can thiệp.

Có một dạng nữa là bất lợi mang tính cấu trúc: người ở nơi thiếu cơ hội, người có ít mạng lưới quen biết, người phải gánh nhiều việc nhà thường gặp "rủi" nhiều hơn vì vùng đệm mỏng hơn. Gọi đó là xui thì dễ chịu, nhưng cũng dễ làm mờ những thứ có thể thay đổi bằng chính sách, bằng cộng đồng hoặc bằng sự giúp đỡ.

Đen thật hay chỉ thấy đen: bảng tự kiểm

Bảng dưới không phải công cụ đo lường, chỉ là vài câu hỏi để tách sự kiện khỏi câu chuyện trong đầu. Trả lời trên giấy thường rõ hơn trả lời trong đầu.

Điểm chung của các câu hỏi là kéo sự chú ý từ "mình là người thế nào" về "chuyện gì đã xảy ra". Câu hỏi thứ nhất thường gây bất ngờ nhất: rất nhiều người, khi chịu ghi lại một tuần, thấy số việc trót lọt nhiều hơn hẳn số việc hỏng.

Vì sao tiếng Việt có sẵn chữ "đen" cho cảm giác này

Tiếng Việt gói cảm giác xui vào màu sắc: đen, đen đủi, số đen, gặp vận đen; ngược lại là đỏ, số đỏ. Hình ảnh màu khiến may rủi trông như một thứ phủ lên người, giống bóng tối hay ánh sáng, chứ không phải chuỗi sự kiện riêng rẽ. Cách nói này rất tiện để than thở và để bạn bè an ủi nhau, nhưng nó cũng ngầm khẳng định đúng điều tâm lý học hoài nghi: rằng có một "trạng thái" xui bám theo người.

Ngôn ngữ không quyết định suy nghĩ, nhưng nó gợi ý một lối tắt. Khi đã có sẵn một chữ gọn như "đen", người ta ít khi dừng lại để kể chi tiết. Một bài tập nhỏ là thay chữ đen bằng câu mô tả: thay vì "tuần này đen", nói "tuần này hỏng hai việc: xe thủng lốp và bị trả hồ sơ vì thiếu giấy". Câu dài hơn, nhưng nó cho thấy hai việc chẳng liên quan gì nhau, và việc thứ hai có cách sửa.

Lối nói dân gian cũng có câu cân bằng lại, như "sông có khúc, người có lúc", nhắc rằng giai đoạn khó là một khúc, không phải cả dòng. Đó là cách nhìn gần với tâm lý học hơn chữ "số đen".

Một ví dụ giả định: cùng một tuần, hai cách kể

Hãy hình dung hai người cùng trải qua một tuần giống hệt nhau: thứ Hai kẹt xe trễ họp mười phút, thứ Ba được sếp khen một bản báo cáo, thứ Tư điện thoại rơi vỡ màn hình, thứ Năm gặp lại một người bạn cũ, thứ Sáu bị trả lại hồ sơ vì thiếu một tờ giấy. Người thứ nhất kể: "tuần này đen kinh khủng, trễ họp, vỡ điện thoại, hồ sơ bị trả". Người thứ hai kể: "tuần lẫn lộn, có hai chuyện vui, ba chuyện bực, trong đó hồ sơ thì tuần sau bổ sung là xong".

Không ai trong hai người nói sai. Nhưng người thứ nhất bước vào tuần sau với cảm giác đang bị một thứ gì đó đeo bám, còn người thứ hai bước vào với một việc cụ thể cần làm. Tâm lý học gọi khác biệt này là cách giải thích, và nhiều nghiên cứu cho thấy cách giải thích ảnh hưởng tới tâm trạng, sự kiên trì và cả sức khoẻ về lâu dài, rõ hơn nhiều so với chính số lượng chuyện rủi.

Những hiểu lầm hay gặp khi nói về cảm giác xui

Một số niềm tin quanh chuyện "thấy mình đen" nghe hợp lý nhưng không đứng vững khi xem kỹ:

• "Người lạc quan thì không gặp xui." Người lạc quan vẫn gặp rủi như mọi người; điểm khác là cách họ giải thích và phản ứng, không phải số lần gặp chuyện.
• "Đã xui ba lần thì sắp tới lượt may." Với sự kiện ngẫu nhiên độc lập, lần trước không ảnh hưởng lần sau; tin vào "tới lượt" là một lỗi suy luận có tên riêng.
• "Thấy mình xui là dấu hiệu trầm cảm." Than xui là chuyện thường ngày. Chỉ khi buồn chán kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ, ảnh hưởng ăn ngủ và công việc, mới cần lưu ý nghiêm túc hơn.
• "Cứ nghĩ tích cực là hết xui." Ép mình vui không xoá được sự kiện, và có khi làm người ta thấy tội lỗi vì không vui nổi. Điều có ích hơn là giải thích chính xác.
• "Có người sinh ra đã đen." Có người chịu nhiều bất lợi hơn thật, nhưng nguyên nhân thường đo được: hoàn cảnh, sức khoẻ, mạng lưới, chứ không phải một nhãn gắn từ trước.

Gỡ được những hiểu lầm này không làm chuyện rủi biến mất, nhưng giúp bạn tránh đè thêm một tầng nặng nề nữa lên chuyện vốn đã khó.

Khi cảm giác đen đủi kéo dài quá lâu

Cảm giác xui thoáng qua thì ai cũng có. Nhưng nếu nhiều tuần liền bạn thấy mọi việc đều vô nghĩa, ngủ không được hoặc ngủ li bì, ăn mất ngon, không muốn gặp ai, hay nghĩ rằng mình là gánh nặng, thì đó không còn là chuyện may rủi. Đó là lúc nên nói chuyện với một người thân tin cậy, và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đây không phải dấu hiệu yếu đuối, mà là cách hợp lý để xử lý một vấn đề sức khoẻ, giống như đi khám khi sốt kéo dài.

Với người đang ở cạnh một ai đó hay than xui, điều có ích thường không phải là phản bác ("có gì đâu mà xui") hay khuyên lạc quan, mà là nghe kỹ và hỏi cụ thể: chuyện gì đã xảy ra, việc nào cần giúp trước. Câu hỏi cụ thể kéo câu chuyện từ "số phận" về "việc làm được", và đó thường là bước đầu tiên để người kia thấy nhẹ đi.

Các bài khác trong chuyên mục đi sâu từng cơ chế: lỗi tin "sắp tới lượt", ảo tưởng kiểm soát, cách người lạc quan và bi quan giải thích cùng một chuyện, vì sao ta đổ thất bại cho trời mà giữ thành công cho mình.

Câu hỏi thường gặp

Cảm giác mình xui hơn người khác có phổ biến không?

Rất phổ biến. Vì mỗi người chỉ nhìn thấy trọn vẹn khó khăn của chính mình, còn của người khác thì chỉ thấy phần được kể ra, nên nhiều người cùng lúc đều tin mình kém may hơn mức trung bình. Về logic, không thể ai cũng dưới trung bình, nên cảm giác này phần lớn đến từ góc nhìn lệch chứ không phải từ sự thật.

Tâm lý học có thừa nhận may rủi tồn tại không?

Có. Ngẫu nhiên là có thật: tai nạn, bệnh tật, gặp đúng người đúng lúc đều có phần nằm ngoài tầm tay. Tâm lý học không chối điều đó; nó nghiên cứu cách con người nhận thức, ghi nhớ và giải thích phần ngẫu nhiên ấy, vì chính cách giải thích ảnh hưởng tới cảm xúc và hành động sau đó.

Ghi nhật ký có giúp bớt cảm giác đen đủi không?

Với nhiều người là có, nếu ghi cả việc trót lọt chứ không chỉ việc hỏng. Một cuốn sổ chỉ ghi chuyện xấu dễ biến thành bằng chứng cho câu chuyện xui. Ghi đủ hai phía trong một khoảng thời gian cố định giúp cán cân trong đầu gần với thực tế hơn.

Trẻ nhỏ hay nói con xui quá thì cha mẹ nên đáp thế nào?

Thay vì gạt đi, cha mẹ có thể hỏi con kể lại chuyện gì đã xảy ra, rồi cùng con tách phần nào do tình cờ, phần nào con làm khác được. Cách này dạy trẻ thói quen mô tả sự việc cụ thể, thay vì gắn nhãn cho bản thân từ sớm.

Người hay than xui có phải là người bi quan không?

Không hẳn. Than xui nhiều khi chỉ là cách trò chuyện, xả bớt bực bội cho nhẹ. Bi quan theo nghĩa tâm lý học là một kiểu giải thích ổn định: coi chuyện xấu là kéo dài, lan rộng và do chính mình. Một người có thể than rất nhiều mà vẫn giải thích sự việc khá cân bằng.