Người đoạt huy chương bạc thường buồn hơn người đoạt huy chương đồng vì họ so sánh với hai điều khác nhau. Người về nhì nghĩ tới điều suýt có: "chỉ thiếu chút nữa là vàng". Người về ba nghĩ tới điều suýt mất: "may mà còn có huy chương". Kết quả khách quan tốt hơn, nhưng điểm so sánh trong đầu khiến cảm xúc đảo ngược.
Hiện tượng này thuộc về một mảng tâm lý học có tên tư duy phản thực (counterfactual thinking): việc hình dung điều lẽ ra đã có thể xảy ra. Tiếng Việt có sẵn bộ từ cho nó: "suýt nữa", "giá mà", "may mà", "hú vía", "tiếc đứt ruột". Phần lớn cảm giác hên xui hằng ngày không đến từ kết quả, mà đến từ khoảng cách giữa kết quả và những gì ta tưởng tượng là đã suýt xảy ra.
Nghiên cứu Olympic năm 1995
Năm 1995, Victoria Medvec, Scott Madey và Thomas Gilovich công bố một nghiên cứu dùng băng hình Thế vận hội mùa hè 1992 tại Barcelona. Họ cho những người không biết kết quả xem nét mặt của các vận động viên ngay khi cuộc thi kết thúc và trên bục nhận huy chương, rồi chấm mức độ vui buồn. Trung bình, người đoạt huy chương đồng được chấm là vui hơn người đoạt huy chương bạc.
Nhóm nghiên cứu cũng phân tích các cuộc phỏng vấn sau thi đấu. Người về nhì có xu hướng nói nhiều hơn về việc lẽ ra mình đã có thể làm tốt hơn; người về ba nói nhiều hơn về việc ít nhất mình đã có huy chương. Kết quả khớp với giả thuyết rằng mỗi người so sánh với "thế giới khả dĩ" gần nhất với mình: với người về nhì là chiếc huy chương vàng, với người về ba là việc trắng tay.
Các nghiên cứu về sau cho thấy bức tranh phức tạp hơn một chút: kỳ vọng trước cuộc thi cũng quan trọng. Một vận động viên không ai nghĩ sẽ có huy chương mà đoạt bạc có thể rất vui, vì điểm so sánh của họ là dự đoán ban đầu. Tuy vậy, ý chính vẫn đứng vững: cảm xúc của ta phụ thuộc mạnh vào điều ta tưởng tượng là đã suýt xảy ra.
Lỡ chuyến bay năm phút đau hơn lỡ ba mươi phút
Trước nghiên cứu Olympic, năm 1982, Daniel Kahneman và Amos Tversky đưa ra một tình huống giả định nổi tiếng. Hai hành khách đi cùng một chiếc xe ra sân bay, bị kẹt xe và đến muộn ba mươi phút so với giờ cất cánh. Một người được báo chuyến bay của mình đã cất cánh đúng giờ. Người kia được báo chuyến bay của mình bị trễ và vừa cất cánh năm phút trước. Hỏi: ai bực hơn? Gần như ai cũng trả lời người thứ hai.
Về mặt khách quan, hai người ở hoàn cảnh y hệt: cùng lỡ chuyến bay, cùng do kẹt xe, cùng không làm gì khác được. Điều khác duy nhất là người thứ hai dễ hình dung ra một kịch bản mình kịp chuyến bay: nếu tài xế đi đường khác, nếu đèn đỏ ngắn hơn một chút. Kịch bản càng dễ tưởng tượng, cảm giác tiếc càng mạnh.
Kahneman và Tversky gọi đây là tự mô phỏng: ta đánh giá một sự kiện qua việc tâm trí dễ dàng "chạy lại" nó theo cách khác tới mức nào. Đây là nền móng cho rất nhiều nghiên cứu về hối tiếc, cảm giác bất công và cảm giác hên xui sau này. Chữ "suýt nữa" trong tiếng Việt chính là nhãn cho những kịch bản dễ mô phỏng ấy.
"Giá mà" và "may mà": hai chiều so sánh
Các nhà nghiên cứu chia tư duy phản thực thành hai chiều chính, mỗi chiều có tác dụng riêng.
| So sánh hướng lên ("giá mà") | So sánh hướng xuống ("may mà") | |
|---|---|---|
| Hình dung | Điều tốt hơn lẽ ra đã có thể xảy ra | Điều tệ hơn lẽ ra đã có thể xảy ra |
| Ví dụ | "Giá mà ôn kỹ phần hình học thì đã đỗ" | "May mà phanh kịp, không thì đã đâm vào xe trước" |
| Cảm xúc tức thì | Tiếc, buồn, bực | Nhẹ nhõm, biết ơn, hú vía |
| Tác dụng lâu dài | Chỉ ra việc cần làm khác lần sau | Giúp chấp nhận và bình tâm |
| Khi dùng quá nhiều | Dằn vặt, tự trách kéo dài | Tự mãn, không rút kinh nghiệm |
Nhà tâm lý học Neal Roese và nhiều người khác đã chỉ ra chức năng của từng chiều. So sánh hướng lên khó chịu, nhưng có ích cho việc chuẩn bị lần sau, nếu nó nhắm vào một việc mình kiểm soát được. So sánh hướng xuống dễ chịu, giúp phục hồi tinh thần, nhưng nếu lạm dụng thì người ta lặp lại sai lầm vì "may mà chưa sao".
Người khoẻ mạnh về tinh thần thường dùng cả hai một cách linh hoạt: "may mà" để bình tâm ngay sau sự cố, rồi "giá mà" một cách có chọn lọc để rút bài học.
Vì sao "suýt nữa" làm ta thấy mình xui hoặc hên
Gần đích thì cảm giác số phận mạnh hơn. Khi kết quả rất gần một kết quả khác, ta có cảm giác có một bàn tay vô hình đã đẩy mọi thứ sang bên này. Trượt đại học vì thiếu một phần tư điểm tạo cảm giác "bị trời trêu" mạnh hơn nhiều so với trượt vì thiếu ba điểm, dù kết quả như nhau.
Bất thường dễ bị "chạy lại" hơn bình thường. Các nghiên cứu cho thấy ta dễ hình dung lại những việc khác với thói quen. Một người đi đường khác mọi ngày và gặp tai nạn sẽ dằn vặt "giá mà đi đường cũ" nhiều hơn người gặp tai nạn trên đường quen.
Hành động dễ bị tiếc hơn không hành động, ít nhất trong ngắn hạn. Đổi đáp án rồi sai thường gây tiếc nhiều hơn giữ đáp án rồi sai. Nhưng Gilovich và Medvec, cũng khoảng năm 1995, ghi nhận rằng khi nhìn lại cả đời, người ta tiếc những việc đã không làm nhiều hơn.
"Hú vía" là chiều ngược của xui. Người thoát nạn trong gang tấc thường kể lại chuyện như một lần may lớn. Về mặt sự kiện, họ đã gặp một chuyện rủi; về cảm xúc, họ so với kịch bản tệ hơn nên thấy mình hên. Cùng một sự việc, cách so sánh quyết định nó được kể là xui hay may.
Câu chuyện kể lại củng cố cảm giác. Mỗi lần kể lại chuyện "suýt nữa", người kể lại chạy thêm một lần kịch bản khác trong đầu, và cảm giác hên hay xui đậm thêm. Đó là lý do những chuyện thoát nạn trong gang tấc được kể suốt nhiều năm, còn những lần đi đường an toàn bình thường thì không ai nhắc, dù chúng chiếm gần hết cuộc đời.
"Suýt trúng" và những thiết kế khai thác cảm giác này
Cảm giác "suýt nữa thì được" có một sức kéo đặc biệt: nó khiến người ta muốn thử lại. Trong một số nghiên cứu về hành vi đặt cược, những lần "suýt trúng" được ghi nhận là làm người tham gia muốn tiếp tục nhiều hơn, dù về mặt kết quả, suýt trúng cũng là trượt. Các nhà nghiên cứu cho rằng bộ não xử lý những lần gần trúng một phần giống như tín hiệu tiến bộ, như thể mình đang "vào tay".
Hiểu điều này giúp người tiêu dùng tỉnh táo trước những thiết kế cố ý tạo cảm giác suýt trúng: thẻ cào hiện hai ô giống nhau và ô thứ ba lệch một chút, vòng quay khuyến mãi dừng sát ô giải lớn. Những thiết kế ấy không thay đổi xác suất, chỉ thay đổi cảm giác, và cảm giác đó được dùng để kéo người ta quay lại.
Ở những việc có kỹ năng thật, như học một môn thể thao hay luyện thi, "suýt được" thường đúng là tín hiệu tiến bộ, và nó khuyến khích luyện tiếp là hợp lý. Chỗ cần phân biệt là: kết quả có phụ thuộc vào kỹ năng không? Nếu không, cảm giác suýt trúng chỉ là một ảo ảnh của nhận thức.
Dùng chữ "giá mà" sao cho có ích
Không thể ngừng nghĩ "giá mà", nhưng có thể hướng nó về chỗ có ích. Sau một chuyện không như ý, thử đi theo trình tự:
- Cho phép mình buồn một lúc. Tiếc là phản ứng bình thường; ép mình thôi tiếc ngay thường chỉ làm cảm xúc kéo dài.
- Viết ra các câu "giá mà" đang lặp lại trong đầu, càng cụ thể càng tốt.
- Đánh dấu câu nào nói về một việc mình làm được lần sau ("giá mà xuất phát sớm hơn"), câu nào nói về điều ngoài tay ("giá mà hôm đó không mưa").
- Giữ lại một hoặc hai câu thuộc loại thứ nhất và biến chúng thành việc cụ thể cho lần sau.
- Với những câu thuộc loại thứ hai, thay bằng một câu "may mà" chân thật, nếu có: "may mà vẫn kịp nộp hồ sơ đợt hai".
- Nếu sau nhiều tuần, các câu "giá mà" vẫn quay vòng không dứt, nhất là sau mất mát lớn, nên nói chuyện với người thân tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.
Trình tự này không nhằm làm biến mất nỗi tiếc, mà nhằm chuyển phần tiếc có thể dùng được thành kế hoạch, và để phần không dùng được trôi đi thay vì quay vòng mãi.
Một ví dụ giả định: một bạn trẻ trượt phỏng vấn vì trả lời lúng túng câu hỏi về kinh nghiệm làm nhóm. Các câu "giá mà" ban đầu gồm cả "giá mà người phỏng vấn dễ tính hơn" lẫn "giá mà chuẩn bị sẵn một ví dụ làm nhóm". Câu thứ nhất ngoài tay; câu thứ hai trở thành việc cụ thể: viết sẵn ba ví dụ có thật trước lần phỏng vấn tới.
Nói chuyện với người vừa "suýt" mất hoặc "suýt" được
Biết về tư duy phản thực cũng giúp ta nói chuyện với người khác cho đúng lúc. Một người vừa trượt kỳ thi vì thiếu chút điểm đang mắc kẹt trong so sánh hướng lên; câu "thôi, có sao đâu" có thể khiến họ thấy không được hiểu. Thừa nhận trước rằng "thiếu chút nữa thì đúng là tiếc thật" thường mở ra cuộc nói chuyện tốt hơn.
Sau đó, có thể nhẹ nhàng giúp họ thêm một góc so sánh khác: điều gì đã làm được, điều gì còn có cơ hội. Không phải để chối nỗi tiếc, mà để nỗi tiếc không trở thành toàn bộ câu chuyện. Đây cũng là cách mà câu "trong cái rủi có cái may" vận hành ở mức tốt nhất của nó: không phủ nhận rủi, chỉ mở thêm một cửa sổ.
Với người vừa thoát nạn, ngược lại, đừng vội bắt họ rút kinh nghiệm. Ngay lúc đó, "may mà" là cảm xúc cần thiết để họ trấn tĩnh. Khi đã bình tâm, câu hỏi "lần sau mình làm gì khác" mới thật sự có ích. Thứ tự đúng là bình tâm trước, bài học sau, và bài học ấy nên do chính họ tự rút ra.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy phản thực có phải là điều xấu không?
Không. Nó là một chức năng bình thường và hữu ích của nhận thức, giúp ta học từ kinh nghiệm và chuẩn bị cho tương lai. Nó chỉ gây hại khi lặp đi lặp lại không dẫn tới hành động, hoặc khi chỉ tập trung vào những điều nằm ngoài tầm tay.
Có phải người về nhì lúc nào cũng buồn hơn người về ba không?
Không phải lúc nào. Nghiên cứu năm 1995 cho thấy xu hướng trung bình, nhưng kỳ vọng ban đầu cũng quan trọng. Người không được kỳ vọng đoạt huy chương mà giành bạc có thể rất vui. Ý chính là cảm xúc phụ thuộc vào điểm so sánh, không chỉ vào thứ hạng.
Vì sao ta tiếc việc không làm nhiều hơn khi về già?
Một cách giải thích là những việc đã làm mà sai thường có hậu quả cụ thể, ta xử lý và rút kinh nghiệm được. Còn những việc không làm để lại một khoảng trống mở, có thể tưởng tượng vô hạn kết quả tốt đẹp, nên nỗi tiếc không khép lại được.
Suýt trúng có nghĩa là lần sau dễ trúng hơn không?
Với những thứ hoàn toàn ngẫu nhiên như rút thăm, không. Mỗi lần là độc lập, suýt trúng cũng chỉ là trượt. Với những việc có kỹ năng, suýt được có thể là dấu hiệu tiến bộ thật. Cần phân biệt hai loại tình huống trước khi để cảm giác suýt trúng quyết định việc thử lại.
Có cách nào bớt dằn vặt sau một tai nạn đã qua không?
Bước đầu là nhận ra rằng tâm trí đang chạy lại các kịch bản khác, và việc dễ hình dung một kịch bản không có nghĩa là mình có lỗi. Nói chuyện với người thân giúp nhiều. Nếu dằn vặt kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ và sinh hoạt, nên tìm đến chuyên gia tâm lý.