Câu nói quen thuộc “cơ hội chỉ đến với người đã chuẩn bị sẵn” có gốc khá rõ: nhà khoa học Pháp Louis Pasteur nói trong bài diễn văn tại Lille năm 1854. Nguyên văn tiếng Pháp thường được dẫn là Dans les champs de l'observation, le hasard ne favorise que les esprits préparés, dịch sát là “trong lĩnh vực quan sát, cơ may chỉ ưu ái những đầu óc đã được chuẩn bị”.
Ý của Pasteur hẹp và sắc hơn bản phổ thông: ông không nói về cơ hội việc làm hay vận may nói chung, mà nói về người làm khoa học. Kết quả bất ngờ xảy ra với nhiều người, nhưng chỉ người có nền tảng vững mới nhận ra đó là điều đáng theo. Bài dưới đây kể bối cảnh câu nói, giải nghĩa từng chữ, và những lần chính Pasteur được cơ may ghé thăm.
Bối cảnh: một bài diễn văn ở Lille
Louis Pasteur (1822–1895) là nhà hoá học và vi sinh học người Pháp, được nhớ đến qua công trình về lên men, phương pháp làm nóng để diệt vi sinh vật mà sau này mang tên ông, và các loại vắc xin. Năm 1854, ông được cử làm trưởng khoa khoa học mới thành lập ở Lille, một thành phố công nghiệp miền bắc nước Pháp. Câu nói nổi tiếng nằm trong bài diễn văn ông đọc dịp khai giảng khoa vào cuối năm ấy.
Trong bài diễn văn, Pasteur bàn về quan hệ giữa khoa học lý thuyết và ứng dụng, và kể chuyện những phát hiện tưởng như tình cờ trong lịch sử khoa học. Ông nhắc đến việc nhà vật lý Đan Mạch Hans Christian Ørsted nhận thấy kim la bàn lệch khi đặt gần dây dẫn có dòng điện, một phát hiện mở đường cho ngành điện từ học. Người ta hay nói đó là tình cờ; Pasteur đáp rằng tình cờ chỉ ưu ái người đã chuẩn bị, vì phải có kiến thức mới hiểu cái kim lệch ấy có nghĩa gì.
Đặt trong bối cảnh ấy, câu nói là một lời bênh vực việc học nền tảng. Pasteur đang nói với sinh viên và người dân một thành phố công nghiệp rằng đừng nghĩ khoa học chỉ đáng học khi có ích ngay; chính nền tảng vững mới giúp người ta nắm được những dịp may mà ứng dụng cần.
Giải nghĩa từng chữ: hasard, favorise, esprits préparés
Chữ hasard trong tiếng Pháp nghĩa là ngẫu nhiên, sự tình cờ, không mang sắc thái tốt hay xấu. Dịch là “cơ may” hay “sự tình cờ” đều được; dịch là “cơ hội” thì hơi lệch vì cơ hội trong tiếng Việt đã mang nghĩa tốt sẵn. Pasteur nói rằng sự tình cờ, cái tự nó vốn trung tính, chỉ trở thành điều có lợi khi gặp đúng người.
Động từ favorise là ưu ái, chiếu cố. Đây là cách nói nhân cách hoá: như thể sự tình cờ biết chọn người. Thực ra nó không chọn ai cả; tình cờ xảy ra với mọi người như nhau. Điều khác nhau là ai nhận ra và tận dụng được nó. Cách nói nhân cách hoá giúp câu văn dễ nhớ nhưng có thể làm người nghe tưởng rằng may mắn có ý chí riêng.
Cụm esprits préparés là những đầu óc đã được chuẩn bị. Pasteur nói đầu óc, không phải người, và điều đó quan trọng. Chuẩn bị ở đây là chuẩn bị về hiểu biết và cách quan sát: biết điều gì là bình thường để nhận ra điều bất thường, biết đặt câu hỏi đúng khi thấy kết quả lạ. Một người có đủ dụng cụ, đủ tiền mà không có đầu óc chuẩn bị vẫn sẽ bỏ qua kết quả bất ngờ như một lỗi vặt.
Những lần cơ may ghé phòng thí nghiệm của Pasteur
Tinh thể axit tartaric, khoảng năm 1848. Khi còn trẻ, Pasteur soi dưới kính hiển vi tinh thể muối của axit racemic và thấy chúng có hai dạng giống nhau như bàn tay trái và bàn tay phải. Ông kiên nhẫn tách hai dạng bằng tay và chứng minh chúng làm quay ánh sáng phân cực theo hai chiều ngược nhau. Về sau người ta biết rằng loại muối ấy chỉ kết tinh thành hai dạng tách biệt ở nhiệt độ khá mát, nên điều kiện phòng thí nghiệm hôm ấy cũng góp phần may. Nhưng người khác có thể đã nhìn những tinh thể đó mà không thấy gì đáng chú ý.
Vắc xin dịch tả gà, khoảng năm 1879 đến 1880. Theo các bản kể phổ biến, một mẻ vi khuẩn gây dịch tả gà bị để lâu qua kỳ nghỉ hè. Khi tiêm mẻ cũ ấy, gà chỉ ốm nhẹ rồi khỏi; sau đó tiêm mẻ vi khuẩn mới, mạnh, thì những con gà này không chết. Một người thiếu chuẩn bị có thể coi mẻ cũ là hỏng và vứt đi. Pasteur, vốn đã nghĩ nhiều về cơ chế miễn dịch qua công trình của Edward Jenner về đậu bò, nhận ra đây là con đường làm vắc xin bằng mầm bệnh đã yếu đi.
Bài học chung từ hai lần ấy. Cả hai lần đều có phần tình cờ thật sự, và cả hai lần người nhận ra được nó đều đã có sẵn câu hỏi trong đầu. Chuyện tinh thể đến với người đang nghiên cứu sự bất đối xứng; chuyện vi khuẩn yếu đi đến với người đang tìm cách phòng bệnh. Sự tình cờ khớp vào một câu hỏi đã có sẵn, và vì thế nó được nhìn thấy.
Đầu óc chuẩn bị khác đầu óc đầy kiến thức ở đâu
Dễ hiểu câu của Pasteur thành “học càng nhiều càng dễ gặp may”. Nhưng đầu óc chuẩn bị không đơn thuần là đầu óc nhiều kiến thức. Nó có thêm ba đặc điểm. Thứ nhất, nó biết rõ điều gì là bình thường, nên điều bất thường nổi bật lên thay vì lẫn vào. Thứ hai, nó đang mang theo một câu hỏi chưa có lời đáp, nên sẵn sàng thấy mối liên hệ. Thứ ba, nó chịu tò mò trước kết quả sai, thay vì xấu hổ và giấu đi.
Đặc điểm thứ ba thường bị xem nhẹ. Trong phòng thí nghiệm, trong xưởng sản xuất hay trong công việc văn phòng, kết quả lệch kế hoạch thường bị coi là lỗi cần sửa nhanh. Người làm vội sẽ làm lại cho đúng và quên chuyện lệch ấy. Người có đầu óc chuẩn bị dừng lại hỏi: vì sao lại lệch? Nhiều phát hiện lớn bắt đầu từ chính câu hỏi ấy.
Ngược lại, một đầu óc quá chắc vào điều mình biết có thể còn kém chuẩn bị hơn đầu óc ít kiến thức nhưng cởi mở. Người quá tin lý thuyết sẽ coi kết quả trái lý thuyết là lỗi đo đạc. Vì vậy chuẩn bị theo nghĩa của Pasteur gồm cả hiểu biết vững lẫn sự khiêm tốn trước điều chưa biết.
So sánh câu của Pasteur với bản phổ thông
Câu của Pasteur đã đi một chặng dài từ phòng khoa học Lille đến lời khuyên đời thường. Trên đường đi, nó đổi nghĩa ít nhiều:
| Khía cạnh | Câu gốc của Pasteur | Bản phổ thông hay gặp |
|---|---|---|
| Phạm vi | Quan sát khoa học | Mọi cơ hội trong đời: việc làm, kinh doanh, tình cảm |
| Chủ thể | Đầu óc đã chuẩn bị | Người đã chuẩn bị |
| Thứ được ưu ái | Sự tình cờ trung tính | Cơ hội, vốn đã mang nghĩa tốt |
| Chuẩn bị là gì | Hiểu biết nền tảng, cách quan sát | Kỹ năng, hồ sơ, tiền bạc, quan hệ |
| Mục đích nói | Bênh vực việc học khoa học cơ bản | Khích lệ nỗ lực cá nhân |
Bản phổ thông không sai, chỉ rộng hơn. Nhưng khi trích dẫn, nên biết gốc để không gán cho Pasteur những ý ông không nói, và để giữ lại phần sắc nhất của câu gốc: may mắn trong khám phá phụ thuộc vào khả năng nhận ra, không chỉ khả năng làm.
Những người sau Pasteur đã nhắc lại ý ấy thế nào
Ý tưởng của Pasteur được giới khoa học nhắc lại nhiều lần trong thế kỷ 20, nhất là khi kể về những phát hiện tình cờ. Câu chuyện Alexander Fleming nhận ra đĩa nuôi vi khuẩn bị nấm mốc làm sạch một vùng, năm 1928, thường được kể kèm câu của Pasteur: nhiều người khác có lẽ đã gặp đĩa nuôi cấy nhiễm mốc và vứt đi, còn Fleming, người đã nhiều năm tìm chất diệt khuẩn, thì dừng lại nhìn.
Nhà xã hội học Mỹ Robert K. Merton, người nghiên cứu kỹ về khoa học như một thiết chế xã hội, cũng dành nhiều công sức cho khái niệm phát hiện tình cờ. Ông chỉ ra rằng một kết quả bất ngờ chỉ trở thành phát hiện khi nó vừa lạ, vừa quan trọng, vừa được một người đủ hiểu biết diễn giải. Ba điều kiện ấy chính là phiên bản chi tiết hơn của “đầu óc đã được chuẩn bị”.
Các nhà tâm lý học nghiên cứu sự sáng tạo cũng đi đến kết luận tương tự: ý tưởng bất chợt thường đến với người đã ngâm lâu trong một vấn đề. Cảm giác “bỗng nhiên nghĩ ra” khi đang tắm hay đi dạo thường là kết quả của rất nhiều giờ làm việc trước đó, chứ không phải món quà từ hư không. Về điểm này, bằng chứng khá nhất quán dù cơ chế chi tiết còn được bàn cãi.
Câu nói của Pasteur nói gì với người không làm khoa học
Phần lớn chúng ta không làm việc trong phòng thí nghiệm, nhưng ai cũng quan sát hằng ngày: người bán hàng quan sát khách, người nông dân quan sát ruộng, người giáo viên quan sát học trò. Ở mỗi công việc, có những điều bất thường nhỏ mà người tinh ý nhận ra và người khác bỏ qua. Một người bán rau để ý thấy mấy tuần nay khách hỏi một loại rau lạ; một cô giáo nhận ra một học trò ít nói lại vẽ rất đẹp.
Câu của Pasteur, đọc rộng ra, khuyên hai việc. Một là nắm thật vững nghề của mình để biết rõ đâu là bình thường. Hai là giữ thói quen tò mò trước điều lạ, ghi lại, hỏi lại, thay vì gạt đi. Cơ may trong nghề thường không đến như tiếng sét, mà đến như một chi tiết lặp đi lặp lại mà chưa ai để ý.
Một thói quen nhỏ giúp nuôi đầu óc chuẩn bị là ghi chép những điều lạ trong công việc, dù chưa biết chúng có nghĩa gì. Nhiều nhà khoa học giữ sổ tay thí nghiệm ghi cả những kết quả hỏng; nhiều người thợ giỏi nhớ từng ca khó đã gặp. Khi một chi tiết lạ xuất hiện lần thứ hai, thứ ba, cuốn sổ ấy giúp nhận ra đó không còn là ngẫu nhiên nữa, mà là một dấu hiệu đáng theo.
Với người đang học, câu nói có thêm một lớp nghĩa an ủi: những giờ học nền tảng tưởng như vô ích không vô ích. Chúng là cái lưới để một ngày nào đó giữ lại được một ý tưởng tình cờ bay qua. Không có lưới, ý tưởng ấy vẫn bay qua, chỉ là mình không giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Pasteur nói câu này năm nào, ở đâu?
Theo các nguồn phổ biến, Pasteur nói câu này trong bài diễn văn khai giảng khoa khoa học ở Lille, Pháp, vào cuối năm 1854, khi ông vừa được cử làm trưởng khoa. Câu nằm trong đoạn ông bàn về những phát hiện tưởng như tình cờ trong lịch sử khoa học.
Câu “cơ hội chỉ đến với người chuẩn bị sẵn” có đúng là dịch từ Pasteur không?
Đó là bản dịch phóng khoáng và đã rộng nghĩa hơn. Câu gốc nói về sự tình cờ trong lĩnh vực quan sát và đầu óc đã chuẩn bị. Khi trích, nên ghi là phỏng theo Pasteur, hoặc dùng bản dịch sát hơn nếu viết trong bối cảnh khoa học.
Ørsted phát hiện điện từ có thật là tình cờ không?
Theo các bản kể lịch sử khoa học, Ørsted nhận thấy kim la bàn lệch khi đặt gần dây dẫn có dòng điện, vào khoảng năm 1820. Có tranh luận về việc ông chủ động thử hay tình cờ thấy, nhưng điều chắc là ông đã sẵn quan tâm đến quan hệ giữa điện và từ nên mới hiểu ý nghĩa hiện tượng.
Vì sao chuyện vắc xin dịch tả gà hay được kể như chuyện may mắn?
Vì có một yếu tố ngoài kế hoạch: mẻ vi khuẩn để lâu và yếu đi. Nhưng các nhà sử học cũng nhắc rằng Pasteur và cộng sự đã nghiên cứu làm yếu mầm bệnh có chủ đích, nên phần tình cờ chỉ là một mắt xích trong chuỗi làm việc có hướng.
Câu nói của Pasteur có áp dụng được cho việc học của học sinh không?
Có, theo nghĩa rộng. Kiến thức nền vững giúp học sinh nhận ra mối liên hệ giữa các môn, giữa bài học và đời thường. Khi một câu hỏi lạ xuất hiện trong đề thi hay trong cuộc sống, người có nền tảng dễ nhận ra cách tiếp cận hơn người chỉ học mẹo.