Thứ Sáu ngày 13 bị coi là ngày không may ở nhiều nước nói tiếng Anh và một phần châu Âu vì nó ghép hai nỗi ngại có từ trước: ngại con số 13 và ngại ngày thứ Sáu. Mỗi nỗi ngại có lịch sử riêng khá lâu, nhưng việc gộp chúng lại thành một "ngày xui đặc biệt" thì khá mới, chủ yếu thành hình từ cuối thế kỷ mười chín, đầu thế kỷ hai mươi, rồi được báo chí và phim ảnh làm nổi bật.
Nhiều câu chuyện giải thích nghe rất cổ, như vụ bắt giữ các hiệp sĩ dòng Đền năm 1307, nhưng phần lớn là gắn ghép về sau. Ở một số nước khác, ngày bị ngại lại là thứ Ba ngày 13 hoặc thứ Sáu ngày 17. Bài này lần lại từng lớp: số 13, ngày thứ Sáu, thời điểm hai thứ gặp nhau, các giai thoại sai, những gì số liệu thật sự nói, và vì sao một quan niệm mới như vậy lại lan rộng nhanh đến thế.
Con số 13: vì sao bị ngại từ trước
Con số 12 có vị trí đặc biệt trong nhiều nền văn hoá: mười hai tháng, mười hai giờ trên mặt đồng hồ, mười hai cung trong vòng sao của người Babylon, mười hai con giáp, hệ đếm theo tá. Con số 12 chia được cho 2, 3, 4, 6, nên rất tiện trong buôn bán và đo lường. Đứng ngay sau một con số "tròn đầy" như thế, 13 bị cảm nhận là thừa ra, phá vỡ sự trọn vẹn. Đây là cách giải thích được nhắc nhiều, dù khó chứng minh.
Ở châu Âu, nỗi ngại ngồi mười ba người cùng bàn ăn đã được ghi chép từ khá sớm, gắn với các câu chuyện về bữa ăn có mười ba người mà sau đó có người gặp chuyện. Trong thần thoại Bắc Âu cũng có một chuyện thường được kể lại: mười hai vị thần đang dự tiệc thì Loki đến làm người thứ mười ba, và sau đó thần Baldr bị giết. Cần lưu ý chuyện "Loki là người thứ mười ba" chủ yếu đến từ các bản kể lại hiện đại; trong nguồn Iceland gốc chi tiết con số không rõ ràng như thế.
Đến thế kỷ hai mươi, nỗi ngại số 13 có cả tên gọi riêng trong tiếng Anh: triskaidekaphobia, ghép từ tiếng Hy Lạp "ba", "mười" và "sợ". Hệ quả còn thấy đến nay: một số toà nhà ở phương Tây không có tầng 13, một số hãng bay bỏ hàng ghế số 13.
Ngày thứ Sáu: một ngày ngại khởi sự
Nỗi ngại ngày thứ Sáu ở châu Âu có gốc từ truyền thống cho rằng đây là ngày của những chuyện buồn trong các câu chuyện thiêng liêng được kể nhiều đời. Từ đó hình thành tập quán ngại khởi sự vào thứ Sáu: không bắt đầu chuyến đi biển, không khởi công, không làm đám cưới. Trong văn học tiếng Anh thời trung đại, nhà thơ Chaucer đã có câu nhắc tới chuyện rủi xảy ra "vào một ngày thứ Sáu", cho thấy ý ngại này có từ khá lâu.
Giới đi biển là nơi nỗi ngại thứ Sáu sống dai nhất. Có giai thoại kể hải quân Anh từng hạ thuỷ một con tàu tên HMS Friday vào ngày thứ Sáu để bác bỏ mê tín, rồi con tàu mất tích. Câu chuyện này lan truyền rất rộng nhưng các nhà sử học hải quân cho rằng không có con tàu nào như vậy; đây là một ví dụ điển hình về giai thoại được bịa ra để "chứng minh" một quan niệm.
Điều thú vị là cùng ngày thứ Sáu, ở nhiều nơi lại là ngày vui: cuối tuần làm việc, ngày đi chợ phiên. Người Việt không có truyền thống ngại thứ Sáu; câu "thank God it's Friday" của dân văn phòng phương Tây còn cho thấy thứ Sáu là ngày được mong chờ. Một ngày có thể vừa xui vừa vui tuỳ ai nhìn.
Hai nỗi ngại gặp nhau từ khi nào
Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian khá thống nhất rằng "thứ Sáu ngày 13" như một ngày xui riêng là chuyện tương đối mới. Một số mốc thường được nêu:
- Thế kỷ mười chín: có những ghi chép rải rác ở Anh, Pháp, Mỹ cho thấy người ta bắt đầu nhắc tới thứ Sáu và số 13 cùng lúc, nhưng chưa thành một quan niệm phổ biến có tên gọi riêng.
- Năm 1907: tiểu thuyết Friday, the Thirteenth của Thomas W. Lawson, một nhà tài chính Mỹ, kể chuyện một kẻ đầu cơ lợi dụng nỗi sợ ngày này để gây hoảng loạn trên sàn chứng khoán. Cuốn sách bán chạy và góp phần đưa cụm từ vào ngôn ngữ đại chúng.
- Giữa thế kỷ hai mươi: báo chí Mỹ hay viết bài vui về ngày này mỗi khi lịch rơi trúng, tạo một nghi thức truyền thông lặp đi lặp lại.
- Năm 1980: bộ phim kinh dị Friday the 13th ra đời, rồi kéo theo hàng loạt phần tiếp. Từ đây cụm từ gắn chặt với cảm giác rùng rợn trong văn hoá đại chúng toàn cầu.
- Đầu thế kỷ hai mươi mốt: tiểu thuyết Mật mã Da Vinci phổ biến giả thuyết nối ngày này với vụ bắt hiệp sĩ dòng Đền, khiến nhiều người tin đó là nguồn gốc.
Như vậy, phần lớn sức mạnh của "thứ Sáu ngày 13" đến từ sách, báo, phim của thế kỷ hai mươi chứ không phải từ một tập quán cổ xưa liền mạch. Đây là điều đáng biết khi ai đó nói đây là "nỗi sợ hàng nghìn năm".
Giai thoại hiệp sĩ dòng Đền: có thật nhưng không phải nguồn gốc
Sự kiện có thật: ngày 13 tháng 10 năm 1307, vua Pháp Philippe IV ra lệnh bắt hàng loạt thành viên dòng hiệp sĩ Đền thờ trên đất Pháp, và theo lịch thì hôm ấy đúng là thứ Sáu. Nhiều hiệp sĩ bị tra tấn, xử tử trong những năm sau, và dòng hiệp sĩ bị giải thể. Đó là một biến cố lớn của lịch sử châu Âu trung cổ.
Điều không có bằng chứng là việc người châu Âu đã coi thứ Sáu ngày 13 là ngày xui vì sự kiện này. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy dấu vết nào cho thấy suốt mấy thế kỷ sau năm 1307 có ai nối ngày bắt giữ với một nỗi sợ riêng về thứ Sáu ngày 13. Việc nối hai thứ chủ yếu xuất hiện trong thế kỷ hai mươi, khi người ta đi tìm một nguồn gốc "kịch tính" cho một quan niệm đã có.
Đây là một mẫu rất hay gặp trong văn hoá: người ta có sẵn một nỗi sợ, rồi tìm trong lịch sử một sự kiện khớp ngày để làm "gốc tích". Sự kiện có thật làm câu chuyện trông đáng tin, nhưng quan hệ nhân quả thì được dựng sau. Khi đọc nguồn gốc của bất kỳ ngày xui, ngày lành nào, câu hỏi nên đặt ra là: bằng chứng sớm nhất về việc người ta ngại ngày đó là khi nào, và nó có trước hay sau câu chuyện giải thích?
Mỗi nước một ngày ngại khác nhau
Không phải nơi nào cũng ngại thứ Sáu ngày 13. Bảng dưới ghi vài trường hợp được biết rộng rãi:
| Nơi | Ngày bị ngại | Lời giải thích hay được nêu |
|---|---|---|
| Anh, Mỹ, nhiều nước nói tiếng Anh | Thứ Sáu ngày 13 | Ghép nỗi ngại số 13 và ngày thứ Sáu |
| Tây Ban Nha, nhiều nước Mỹ Latinh | Thứ Ba ngày 13 | Thứ Ba gắn với thần chiến tranh trong tên gọi; câu tục ngữ khuyên ngày thứ Ba đừng cưới, đừng xuống thuyền |
| Hy Lạp | Thứ Ba, đặc biệt thứ Ba ngày 13 | Thường gắn với việc thành Constantinople thất thủ vào một ngày thứ Ba năm 1453 |
| Ý | Thứ Sáu ngày 17 | Số La Mã XVII đảo chữ thành VIXI, tiếng Latin nghĩa là "ta đã sống", tức đã chết |
| Nhiều nước Đông Á | Không có ngày 13 đặc biệt | Nỗi ngại tập trung vào số 4 vì đọc gần chữ "tử" |
Sự khác biệt này cho thấy ngày xui không nằm trong bản thân thời gian mà nằm trong ngôn ngữ và câu chuyện của từng cộng đồng. Cùng một ngày lịch, người Madrid thấy bình thường còn người London thấy ngài ngại, và ngược lại.
Số liệu nói gì: thứ Sáu ngày 13 có nhiều tai nạn hơn không
Trước hết, về lịch: theo lịch Gregory đang dùng, năm nào cũng có ít nhất một và nhiều nhất ba ngày thứ Sáu ngày 13. Tháng nào bắt đầu bằng Chủ nhật thì ngày 13 rơi vào thứ Sáu. Các nhà toán học còn tính ra rằng trong chu kỳ 400 năm của lịch Gregory, ngày 13 rơi vào thứ Sáu nhỉnh hơn một chút so với các thứ khác. Chênh lệch rất nhỏ, chỉ là một tò mò của lịch pháp, không mang ý nghĩa gì về may rủi.
Về tai nạn: năm 1993, tạp chí y khoa BMJ đăng một bài nghiên cứu nhỏ ở Anh so sánh số ca nhập viện vì tai nạn giao thông vào các thứ Sáu ngày 13 với thứ Sáu ngày 6, và thấy con số ngày 13 cao hơn. Nhưng mẫu rất nhỏ, chỉ ở một vùng, và bài được viết với giọng nửa đùa trong số báo cuối năm. Các phân tích về sau ở những nước khác, với dữ liệu lớn hơn, nhìn chung không thấy thứ Sáu ngày 13 nguy hiểm hơn; có số liệu còn thấy ít tai nạn hơn, có thể vì một số người ngại nên ở nhà hoặc đi đứng cẩn thận hơn.
Bài học rút ra không phải là "thứ Sáu ngày 13 an toàn" hay "nguy hiểm", mà là: một nghiên cứu nhỏ có kết quả gây chú ý thường được trích dẫn mãi, còn các nghiên cứu lớn không thấy gì thì ít ai nhắc. Đây là cơ chế khiến nhiều quan niệm may rủi sống lâu, và đáng để ý mỗi khi đọc một tin kiểu "khoa học chứng minh ngày xui là có thật".
Vì sao quan niệm mới mà vẫn lan nhanh
Một quan niệm chưa đầy hai thế kỷ mà lan khắp thế giới là chuyện đáng suy nghĩ. Có vài lý do. Thứ nhất, nó dễ nhớ và dễ kiểm: ai nhìn lịch cũng biết hôm nay có phải thứ Sáu ngày 13 không. Thứ hai, nó hiếm vừa đủ: một đến ba lần mỗi năm, đủ để thành sự kiện nhưng không nhàm. Thứ ba, nó được truyền thông nuôi dưỡng: báo chí cần đề tài nhẹ nhàng, phim ảnh cần một cái tên gợi rùng rợn.
Thứ tư, và quan trọng nhất, là cơ chế tâm lý mà nhiều người đã biết: khi được nhắc rằng hôm nay là ngày xui, ta để ý hơn tới chuyện xấu và quên chuyện tốt. Làm vỡ cái cốc vào thứ Sáu ngày 13 thì nhớ, làm vỡ cái cốc vào thứ Tư ngày 11 thì quên. Sau vài năm, trí nhớ tích lại một "bằng chứng" thiên lệch.
Với người Việt, thứ Sáu ngày 13 đi vào qua phim ảnh và mạng xã hội, đa phần như một chuyện vui. Đó là cách đón nhận hợp lý: hiểu nó như một mẩu văn hoá đại chúng phương Tây, kể cho nhau nghe như chuyện lạ, không cần đổi kế hoạch hay lo lắng vì nó. Nếu có ai trong nhà thật sự bất an vào những ngày như vậy, điều giúp họ nhất thường là được lắng nghe và được kể cho nghe nguồn gốc của nỗi sợ, chứ không phải bị chê cười.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi năm có bao nhiêu ngày thứ Sáu ngày 13?
Theo lịch Gregory, năm nào cũng có ít nhất một và nhiều nhất ba ngày thứ Sáu ngày 13. Quy tắc dễ nhớ: tháng nào bắt đầu bằng Chủ nhật thì ngày 13 của tháng ấy là thứ Sáu. Bạn có thể tự kiểm bằng cách nhìn ngày mùng một của từng tháng trong lịch năm.
Triskaidekaphobia và paraskevidekatriaphobia là gì?
Triskaidekaphobia là từ tiếng Anh chỉ nỗi sợ con số 13, ghép từ các gốc Hy Lạp. Paraskevidekatriaphobia là từ dài hơn, chỉ riêng nỗi sợ thứ Sáu ngày 13. Cả hai chủ yếu là từ vựng vui của tiếng Anh, ít khi được dùng như một chẩn đoán y khoa.
Có phải tầng 13 trong các toà nhà phương Tây thật sự bị bỏ?
Ở một số toà nhà, nhất là khách sạn và chung cư ở Bắc Mỹ, số tầng nhảy từ 12 lên 14 hoặc đặt tên khác. Tầng ấy vẫn tồn tại về mặt xây dựng, chỉ đổi con số trên bảng thang máy. Đây là quyết định kinh doanh để chiều khách hơn là quy chuẩn kỹ thuật.
Bộ phim Friday the 13th có phải nguồn gốc của quan niệm này không?
Không. Bộ phim ra năm 1980, khi quan niệm đã có từ trước, ít nhất từ đầu thế kỷ hai mươi với tiểu thuyết của Thomas W. Lawson năm 1907. Phim chỉ khuếch đại và gắn thêm cảm giác kinh dị, khiến cụm từ trở nên quen thuộc với khán giả toàn cầu.
Vì sao người Ý ngại số 17 chứ không phải 13?
Lời giải thích hay được nêu là số La Mã XVII khi đảo vị trí chữ thành VIXI, trong tiếng Latin nghĩa là ta đã sống, ám chỉ cái chết. Ở Ý, số 13 có khi còn được coi là số may. Điều này cho thấy nỗi ngại con số phụ thuộc vào cách đọc và chơi chữ của từng ngôn ngữ.
Có nên tránh làm việc lớn vào thứ Sáu ngày 13 không?
Các số liệu lớn không cho thấy ngày này nguy hiểm hơn ngày khác. Quyết định làm việc lớn nên dựa vào sự chuẩn bị, sức khoẻ, thông tin, không dựa vào con số trên lịch. Nếu bản thân thấy bất an, dời lại vài ngày cũng chẳng sao, miễn là đừng để nỗi lo lan sang nhiều ngày khác.