Norn là các nữ thần định đoạt số phận trong thần thoại Bắc Âu. Ba Norn nổi tiếng nhất là Urðr, Verðandi và Skuld, sống bên giếng Urð dưới gốc Yggdrasil, cây tần bì khổng lồ nối các cõi của thế giới. Mỗi ngày họ múc nước giếng và đất sét tưới lên rễ cây để cây khỏi khô mục, đồng thời định đời cho con người. Ngoài ba Norn lớn, các tài liệu còn nói tới nhiều Norn nhỏ ghé đến lúc một đứa trẻ chào đời.
Gắn liền với Norn là một khái niệm của các dân tộc nói tiếng German xưa: wyrd trong tiếng Anh cổ, gần với chữ urðr trong tiếng Bắc Âu cổ. Wyrd là cái "đã thành", cái đang diễn ra không cưỡng được. Chữ ấy sống sót tới ngày nay trong chữ "weird" của tiếng Anh, dù nghĩa đã trôi sang "kỳ quặc". Bài này kể Norn là ai, đọc từ nguồn nào, wyrd khác số phận kiểu Hy Lạp ra sao, và vì sao một chữ nghĩa "số phận" lại thành chữ nghĩa "kỳ lạ".
Đọc Norn từ nguồn nào
Hiểu biết của ta về thần thoại Bắc Âu chủ yếu đến từ hai nhóm văn bản viết ở Iceland, khá muộn so với thời các câu chuyện được kể miệng. Nhóm thứ nhất là Edda thơ, tập hợp các bài thơ cổ, trong đó bài Völuspá (Lời tiên tri của bà tiên tri) nhắc tới ba thiếu nữ từ giếng nước dưới gốc cây đi lên, khắc lên gỗ, đặt luật, chọn đời cho con người. Nhóm thứ hai là Edda văn xuôi của Snorri Sturluson, viết khoảng đầu thế kỷ mười ba, kể lại thần thoại một cách có hệ thống cho người học làm thơ.
Điều quan trọng khi đọc: những văn bản này được ghi lại sau khi Iceland đã đổi sang một nếp sống tinh thần khác, nên người ghi chép có thể đã sắp xếp, giải thích lại theo cách hiểu của thời mình. Các nhà nghiên cứu vì thế thận trọng khi kết luận người Bắc Âu thời Viking "thật sự tin" điều gì. Cách nói chắc chắn hơn: trong văn chương Iceland trung cổ, Norn được hình dung như sau, và nhiều chi tiết có thể có gốc cổ hơn.
Người đọc phổ thông nên nhớ điều này để khỏi bị cuốn theo những bản "thần thoại Bắc Âu" trên mạng, vốn đôi khi trộn phim ảnh, trò giải trí và tưởng tượng hiện đại vào. Hình ảnh Norn trong các nguồn gốc khá tiết chế, ít chi tiết hơn nhiều so với những gì văn hoá đại chúng thêm thắt.
Urðr, Verðandi, Skuld: ba cái tên, ba lớp nghĩa
Urðr. Tên này cùng gốc với một động từ nghĩa là "trở thành, xảy ra", và thường được hiểu là "cái đã xảy ra". Giếng nơi các Norn ngồi mang tên bà: giếng Urð. Ý tưởng ẩn sau là những gì đã xảy ra không biến mất mà lắng xuống như nước giếng, nuôi cái cây của thế giới.
Verðandi. Tên này là dạng phân từ hiện tại của cùng động từ đó, nghĩa đại ý "cái đang thành". Nếu Urðr là quá khứ đã lắng, Verðandi là dòng đang chảy. Nhiều sách phổ thông gọi bà là Norn của hiện tại.
Skuld. Tên này liên quan tới chữ chỉ món nợ, bổn phận, điều "phải" xảy ra. Tiếng Anh "should" có họ hàng xa với nó. Skuld vì vậy thường được hiểu là cái tương lai phải đến, như một khoản nợ đến hạn.
Một lưu ý về cách hiểu "quá khứ, hiện tại, tương lai". Cách chia ba thời này rất phổ biến và có cơ sở ngữ pháp, nhưng một số nhà nghiên cứu cho rằng nó gọn gàng quá mức, có thể là cách hệ thống hoá về sau. Nên coi đây là một cách đọc hợp lý chứ không phải định nghĩa tuyệt đối có sẵn trong văn bản cổ.
Wyrd khác số phận kiểu Hy Lạp ở đâu
Nếu Moirai của Hy Lạp gợi hình ảnh một sợi chỉ có độ dài định trước, thì wyrd của người German gợi một thứ đang dệt, đang khắc, đang diễn ra. Wyrd gắn với động từ "trở thành", nên nó mang sắc thái của một quá trình hơn là một bản án. Cái đã xảy ra lắng xuống giếng, tưới cho cây, cây lớn lên thành hiện tại, và hiện tại tạo nên cái phải đến. Quá khứ không chết mà nuôi tương lai.
Trong thơ tiếng Anh cổ, chữ wyrd xuất hiện nhiều lần. Bài thơ Người lang thang (The Wanderer) trong bộ chép tay Exeter có câu được dịch đại ý "wyrd đã định thì không lay chuyển". Trong sử thi Beowulf có câu thường được dịch "wyrd luôn đi theo đường của nó". Nhưng cũng trong Beowulf có ý rằng wyrd thường tha cho người chưa đến lượt, nếu người ấy giữ được dũng khí. Như vậy số phận không loại trừ lòng can đảm; ngược lại, can đảm là cách đứng trước số phận cho xứng đáng.
Cách nghĩ này gần với tinh thần các anh hùng ca Bắc Âu: con người biết mình có ngày ngã xuống, ngay cả các thần cũng biết trước trận Ragnarök cuối cùng, nhưng vẫn chiến đấu. Giá trị không nằm ở việc thoát khỏi số phận mà ở cách đi qua nó, và ở tiếng tăm để lại sau khi đi qua.
Từ wyrd đến weird: một chữ đổi nghĩa thế nào
Chữ wyrd đi vào tiếng Anh trung đại với dạng "werd", "weird", vẫn nghĩa là số phận, và có thể dùng như tính từ nghĩa là "có quyền năng định đoạt số phận". Ở Scotland, cụm "the weird sisters" chỉ các nữ thần hay người đàn bà có khả năng nhìn thấy hay định đoạt số phận. Shakespeare dùng đúng cụm này trong vở Macbeth, viết khoảng năm 1606: ba phù thuỷ gặp Macbeth trên đồng hoang và nói trước những điều về ông, được gọi là "weird sisters".
Vở Macbeth nổi tiếng đến mức người đọc về sau gắn chữ "weird" với vẻ ngoài kỳ quái, rợn người của ba phù thuỷ hơn là với nghĩa "số phận". Đến khoảng thế kỷ mười chín, "weird" dần mang nghĩa "lạ lùng, bí ẩn, siêu nhiên", rồi sang thế kỷ hai mươi trôi tiếp thành "kỳ quặc" trong tiếng nói thường ngày. Đây là ví dụ đẹp về cách một tác phẩm văn học có thể bẻ cong nghĩa của một từ.
Tiếng Việt cũng có những chữ trôi nghĩa kiểu ấy. "Số" vừa là con số, vừa là số phận; "phận" vừa là phần chia, vừa là thân phận. Khi một khái niệm trừu tượng như số phận được nói bằng chữ cụ thể, chữ ấy dễ đi theo những đường nghĩa không ai lường trước.
Giếng, cây và nước: vì sao số phận nằm ở gốc cây
Trong hình dung của người Bắc Âu xưa, Yggdrasil là trục nối các cõi: cõi thần, cõi người, cõi khổng lồ, cõi chết. Ba rễ cây cắm xuống ba nơi, và dưới một rễ là giếng Urð. Việc đặt các Norn ở gốc cây, chứ không ở trên trời cao, nói lên một trực giác đáng chú ý: số phận không giáng từ trên xuống mà mọc lên từ dưới, từ những gì đã tích lại.
Snorri kể rằng các Norn mỗi ngày lấy nước giếng trộn với đất sét trắng tưới lên rễ, giữ cho cây khỏi khô và mục. Cái cây ấy luôn bị gặm nhấm: một con rồng cắn rễ, mấy con hươu gặm lá. Thế giới luôn đang hỏng đi một chút và luôn được chăm lại một chút. Hình ảnh này gợi một vũ trụ cần được vun xới mỗi ngày, không phải một cỗ máy đã lên dây cót xong.
Người làm nông, dù ở Bắc Âu hay đồng bằng sông Hồng, đều hiểu ý ấy rất nhanh: cây cần tưới, ruộng cần chăm, bỏ một mùa là hỏng. Đặt số phận vào hình ảnh cây được tưới mỗi ngày là đặt nó vào nhịp lao động thường nhật, gần với ý "có công mài sắt có ngày nên kim" hơn là với ý một bản án có sẵn.
So sánh nhanh: Norn, Moirai và cách nói của người Việt
Ba hình dung về số phận đặt cạnh nhau giúp thấy mỗi văn hoá nhấn vào điểm gì:
| Tiêu chí | Norn (Bắc Âu) | Moirai (Hy Lạp) | Lời ăn tiếng nói Việt |
|---|---|---|---|
| Hình ảnh chính | Giếng, cây tần bì, khắc gỗ | Sợi chỉ, thước đo, kéo | Phần chia, sợi chỉ duyên, trời |
| Nhấn mạnh | Quá trình đang thành | Phần đã định, độ dài có hạn | Phận đã chia nhưng "có làm thì mới có ăn" |
| Thái độ được đề cao | Can đảm, giữ danh tiếng | Chấp nhận giới hạn, sống cho xứng | Nhẫn nại, cần cù, "tận nhân lực" |
| Thần có thoát được không | Không, cả thần cũng có ngày tận | Văn bản không thống nhất | Không đặt câu hỏi kiểu này |
Bảng chỉ là phác thảo, mỗi ô có thể bàn thành cả một chương sách. Điều đáng chú ý là cả ba truyền thống đều giữ một khoảng cho hành động con người: người Bắc Âu bằng lòng can đảm, người Hy Lạp bằng việc sống trọn phần mình, người Việt bằng câu "mưu sự tại nhân". Không truyền thống nào dạy người ta khoanh tay.
Norn trong văn hoá đại chúng và những điều nên dè chừng
Từ thế kỷ mười chín, thần thoại Bắc Âu được khơi lại mạnh ở châu Âu. Nhà soạn nhạc Richard Wagner đưa ba Norn lên sân khấu ở phần mở đầu vở nhạc kịch Hoàng hôn của các thần: ba nữ thần se một sợi dây số phận rồi sợi dây đứt, báo trước sự sụp đổ. Chi tiết sợi dây đứt là sáng tạo của Wagner, không phải của các bản Edda, nhưng nhiều người xem lại tưởng đó là thần thoại gốc.
Thế kỷ hai mươi và hai mươi mốt, Norn xuất hiện trong tiểu thuyết giả tưởng, truyện tranh, phim, dưới đủ hình dạng. Đây là đời sống bình thường của thần thoại: được kể lại, sửa lại cho hợp thời. Người đọc chỉ cần phân biệt: đâu là chi tiết có trong nguồn Iceland trung cổ, đâu là thêm thắt của nghệ sĩ sau này.
Một điều nên dè chừng nữa: các biểu tượng Bắc Âu đôi khi bị một số nhóm cực đoan ở phương Tây chiếm dụng làm ký hiệu. Khi học về thần thoại Bắc Âu, nên đọc từ sách nghiên cứu, bảo tàng, các bản dịch có chú giải, để thấy đây là di sản văn chương chung của nhân loại, không thuộc về riêng nhóm nào.
Bài học của wyrd cho người hôm nay
Ý tưởng sâu nhất của hình ảnh giếng Urð có lẽ là: quá khứ không mất đi, nó lắng xuống và nuôi những gì đang lớn. Một thất bại cũ, một lựa chọn sai, một điều may bất ngờ, tất cả đều thành nước giếng tưới cho hiện tại. Ta không đổi được những gì đã lắng, nhưng ta có thể chọn cách dùng nước ấy.
Ý thứ hai là sự phân biệt giữa biết trước kết cục và buông xuôi. Các nhân vật Bắc Âu biết mình có ngày tận, nhưng không vì thế mà sống hờ hững. Điều này gần với cách các nhà tâm lý học hôm nay nói về việc chấp nhận những điều không kiểm soát được để dồn sức cho điều kiểm soát được.
Ý thứ ba là chữ "weird" nhắc ta rằng nghĩa của từ có lịch sử. Mỗi lần dùng một chữ liên quan đến số phận, như "định mệnh", "số trời", "vận", ta đang dùng một lớp trầm tích ngôn ngữ dày hàng nghìn năm. Hiểu lớp trầm tích ấy giúp ta nói chính xác hơn, và bớt bị chữ nghĩa dẫn dắt.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu Norn?
Ba Norn lớn là Urðr, Verðandi và Skuld, ngồi bên giếng Urð. Nhưng Edda văn xuôi của Snorri cũng nói có nhiều Norn khác, có người thuộc dòng thần, có người thuộc dòng tiên, có người thuộc dòng người lùn, ghé đến khi một đứa trẻ chào đời để định đời cho nó. Norn tốt cho đời tốt, Norn xấu cho đời khổ.
Norn và Valkyrie khác nhau thế nào?
Valkyrie là những nữ chiến binh chọn người tử trận trên chiến trường để đưa về sảnh Valhalla. Norn định đoạt đời người nói chung từ lúc sinh ra. Hai nhóm đều là nhân vật nữ gắn với số phận, nên đôi khi bị lẫn, nhưng vai trò và hình ảnh trong văn bản cổ khác nhau rõ.
Wyrd có phải là định mệnh không thể đổi?
Văn bản tiếng Anh cổ có chỗ nói wyrd không lay chuyển, nhưng cũng có chỗ cho thấy lòng dũng cảm vẫn có chỗ đứng. Nhiều nhà nghiên cứu đọc wyrd như một dòng sự kiện đang diễn ra hơn là bản án viết sẵn. Vì vậy dịch wyrd là định mệnh cứng nhắc dễ làm mất sắc thái quá trình của nó.
Vì sao trong Macbeth ba phù thuỷ được gọi là weird sisters?
Vào thời Shakespeare, chữ weird vẫn mang nghĩa liên quan tới số phận, và cụm weird sisters đã có trong các tài liệu Scotland để chỉ những người đàn bà nắm hay thấy được số phận. Ba nhân vật nói trước tương lai của Macbeth, nên cụm này rất hợp. Nghĩa kỳ quặc của weird hình thành về sau.
Edda là gì và đọc bản nào?
Edda là tên chung cho hai tác phẩm Iceland trung cổ: Edda thơ gồm các bài thơ cổ khuyết danh, và Edda văn xuôi của Snorri Sturluson viết khoảng đầu thế kỷ mười ba. Người mới bắt đầu nên đọc bản dịch có chú giải, vì thơ Bắc Âu cổ dùng nhiều ẩn dụ khó hiểu nếu không có ghi chú.
Thần thoại Bắc Âu có liên quan gì đến người Việt không?
Không có quan hệ lịch sử trực tiếp. Nhưng đặt cạnh nhau giúp thấy các nền văn hoá xa nhau cùng đối diện một câu hỏi: con người làm chủ đời mình tới đâu. Người Bắc Âu trả lời bằng lòng can đảm, người Việt trả lời bằng câu mưu sự tại nhân, hai lời đáp gặp nhau ở chỗ không buông xuôi.