Fortuna là nữ thần vận may của người La Mã, tương ứng với nữ thần Tyche của Hy Lạp. Hình ảnh gắn với bà nổi tiếng nhất là bánh xe vận may (tiếng Latin: rota Fortunae): bà quay bánh xe, người ngồi trên đỉnh hôm nay có thể rơi xuống đáy ngày mai, và ngược lại. Hình tượng này đi từ La Mã cổ qua suốt thời trung cổ châu Âu, vào kịch Shakespeare, và vẫn vang lên mỗi khi dàn hợp xướng hát "O Fortuna" mở đầu tác phẩm Carmina Burana.
Khác với ba nữ thần Moirai định đoạt sợi chỉ đời người một lần cho xong, Fortuna đại diện cho sự thay đổi liên tục và không báo trước. Người Việt có sẵn câu "lên voi xuống chó" và "sông có khúc, người có lúc" để nói cùng ý. Bài này kể Fortuna từ đâu ra, vì sao vận may lại là một bánh xe, một nhà triết học bị giam đã biến hình ảnh ấy thành bài học ra sao, và người hôm nay đọc nó thế nào cho có ích.
Fortuna và Tyche: hai nữ thần, hai sắc thái
Tyche trong tiếng Hy Lạp nghĩa gốc là "điều xảy đến", "sự tình cờ". Thời Hy Lạp hoá, sau các cuộc chinh phạt của Alexander Đại đế, khi thế giới quen thuộc bị đảo lộn và nhiều triều đại lên xuống rất nhanh, Tyche trở thành nhân vật được nhắc đến nhiều. Nhiều thành phố thờ Tyche như nữ thần bảo hộ vận may của thành, thường được tạc đội vương miện hình tường thành. Người đương thời có cảm giác cuộc đời phụ thuộc vào những khúc quanh không ai đoán được, nên nhân cách hoá sự tình cờ cũng là điều dễ hiểu.
Fortuna của La Mã có gốc riêng, cổ hơn, ban đầu gắn với mùa màng và sinh nở, về sau mới hoà với Tyche. Người La Mã có rất nhiều "Fortuna" kèm tính từ: vận may của ngày hôm nay, vận may của phụ nữ, vận may của quân đội, vận may quay về. Cách gọi ấy cho thấy họ không nghĩ vận may là một khối duy nhất, mà là nhiều dòng chảy riêng cho từng việc, từng nhóm người.
Điểm khác cơ bản so với Moirai: Moirai là cái đã định, Fortuna là cái đang đổi. Một bên là phần đã chia, một bên là con xúc xắc đang lăn. Hai ý này cùng tồn tại trong đầu người cổ đại, giống người Việt vừa nói "số cả" vừa nói "được ăn cả, ngã về không".
Bánh xe vận may: hình ảnh và cách đọc
Fortuna thường được tả với vài vật đi kèm. Bánh lái tàu cho thấy bà lái con thuyền đời người. Sừng dồi dào (cornucopia) tràn hoa quả cho thấy bà ban của cải. Quả cầu dưới chân cho thấy sự chông chênh, không đứng yên. Có khi bà bị bịt mắt, nghĩa là ban phát không nhìn mặt ai. Nhưng hình ảnh được dùng nhiều nhất về sau là bánh xe.
Tranh thời trung cổ thường vẽ bánh xe có bốn người ở bốn vị trí. Người đang leo lên bên trái, người ngồi đội vương miện trên đỉnh, người đang rơi xuống bên phải, người nằm dưới đáy. Trong một bức minh hoạ nổi tiếng của bộ chép tay Carmina Burana, bốn người đi kèm bốn câu Latin ngắn, thường được dịch đại ý là: "ta sẽ trị vì", "ta đang trị vì", "ta đã trị vì", "ta không còn ngôi". Bốn câu đọc vòng quanh như một câu chuyện không có hồi kết.
Bánh xe dạy một bài học dễ nhìn: vị trí nào cũng tạm thời. Người ở đáy có lý do để hy vọng vì bánh xe còn quay; người ở đỉnh có lý do để khiêm tốn vì chỗ mình đang ngồi là chỗ sắp rơi. Đó cũng là ý của câu tiếng Việt "không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời", dù câu này nói về nhiều thế hệ còn bánh xe nói về một đời người.
Boethius trong ngục: nói chuyện với Fortuna
Người giúp bánh xe vận may thành hình ảnh trung tâm của tư tưởng châu Âu trung cổ là Boethius, một học giả và quan chức La Mã sống khoảng cuối thế kỷ thứ năm, đầu thế kỷ thứ sáu. Ông từng giữ chức vụ rất cao, rồi bị buộc tội phản nghịch, bị giam và cuối cùng bị xử tử. Trong ngục, ông viết Niềm an ủi của triết học (De consolatione philosophiae), thường được xếp vào khoảng năm 524.
Trong tác phẩm, Triết học hiện ra như một người phụ nữ đến thăm ông. Một đoạn nổi tiếng để Fortuna tự lên tiếng, đại ý: ta quay bánh xe, đó là bản chất của ta; ngươi đã vui khi ta đưa ngươi lên, thì sao lại trách khi ta đưa ngươi xuống? Nếu ta đứng yên, ta không còn là Fortuna. Lập luận này khéo ở chỗ biến lời than thân thành một câu hỏi: ai đã hứa với ta rằng chỗ cao là của ta mãi mãi?
Boethius không dừng ở chỗ chấp nhận. Ông lập luận rằng những gì Fortuna cho như tiền bạc, chức tước, danh tiếng vốn không thật sự là của mình; chỉ những gì nằm trong tâm trí, như hiểu biết và đức hạnh, mới không bị bánh xe lấy mất. Cuốn sách được chép, dịch, bình giảng rất rộng suốt thời trung cổ, và bánh xe Fortuna vì thế lan vào sách vở, nhà thờ lớn, cửa kính màu, thơ ca khắp châu Âu.
Fortuna trong văn chương và âm nhạc: những chỗ hay gặp
Một số nơi bạn có thể gặp Fortuna và bánh xe của bà, kèm ghi chú để đọc cho đúng:
- Carmina Burana. Đây là bộ chép tay thơ ca Latin và tiếng Đức thời trung cổ, được tìm thấy ở tu viện Benediktbeuern vùng Bavaria đầu thế kỷ mười chín, nội dung có từ khoảng thế kỷ mười hai, mười ba. Năm 1937, nhà soạn nhạc Carl Orff phổ một số bài thành tác phẩm hợp xướng cùng tên. Phần mở đầu "O Fortuna" than rằng vận may thay đổi như mặt trăng, lúc tròn lúc khuyết; giai điệu ấy về sau được dùng rất nhiều trong phim và quảng cáo.
- Dante. Trong Thần khúc, Fortuna được tả như một quyền năng phân phát của cải thế gian, đổi chủ chúng theo cách con người không hiểu nổi. Ông không coi bà là ác, chỉ là một phần của trật tự.
- Shakespeare. Hamlet nhắc tới "những mũi tên, hòn đá của vận may tàn nhẫn" trong đoạn độc thoại nổi tiếng. Trong Vua Lear, nhân vật Edmund lúc gục ngã nói rằng bánh xe đã quay trọn vòng, một cách nói đến nay vẫn dùng trong tiếng Anh: "the wheel has come full circle".
- Machiavelli. Trong Quân vương, ông cho rằng vận may chi phối khoảng một nửa việc của con người, nửa còn lại do con người tự định. Ông ví vận may như dòng sông lũ: không ngăn được lũ, nhưng lúc trời yên có thể đắp đê, đào kênh. Hình ảnh này về sau rất hay được trích khi bàn chuyện chuẩn bị.
- Ngôn ngữ thường ngày. Chữ "fortune" trong tiếng Anh, "fortune" trong tiếng Pháp, "fortuna" trong tiếng Ý, Tây Ban Nha vừa nghĩa là vận may vừa nghĩa là gia tài. Một từ ôm hai nghĩa đã nói rõ người châu Âu nghĩ của cải đến từ đâu.
Vì sao vận may lại là bánh xe chứ không phải con xúc xắc
Người La Mã chơi xúc xắc rất nhiều, vậy sao hình ảnh trung tâm của vận may lại là bánh xe? Có thể nghĩ đến vài lý do. Bánh xe có thứ tự: người lên rồi mới tới đỉnh, xuống rồi mới tới đáy. Xúc xắc thì nhảy bất kỳ. Hình ảnh bánh xe vì thế mang một lời hứa ngầm: chuyện xấu không kéo dài mãi, chuyện tốt cũng vậy. Nó an ủi hơn sự ngẫu nhiên trần trụi.
Bánh xe còn là vật của sức mạnh và quyền lực: xe ngựa, xe chiến, bánh xe hình phạt. Người trung cổ nhìn các vương triều lên xuống, các quý tộc mất đất, các thương nhân phá sản, và thấy cả xã hội đang nằm trên một vòng quay. Vẽ bánh xe là cách nói chuyện thời thế mà không phải chỉ đích danh ai.
Thứ ba, bánh xe hợp với một trực giác mà ngày nay tâm lý học gọi tên rõ hơn: con người hay tin rằng sau chuỗi rủi sẽ tới lượt may, như thể vũ trụ phải cân bằng sổ sách. Thực tế, các sự kiện độc lập không "nợ" ai lượt tốt. Bánh xe là hình ảnh đẹp để an ủi, nhưng không phải mô hình đúng để dự đoán. Biết phân biệt hai việc này giúp ta dùng câu "sông có khúc, người có lúc" để giữ tinh thần, mà không dùng nó để đặt cược vào lượt tới.
Những hiểu lầm hay gặp về Fortuna
Hiểu lầm: Fortuna là nữ thần chỉ mang lại may mắn. Thực tế Fortuna mang cả may lẫn rủi. Người La Mã có những danh xưng riêng cho vận may tốt và vận may xấu, và văn chương trung cổ thường tả bà như người hay đổi ý. Gọi bà là nữ thần may mắn là bỏ mất nửa ý nghĩa, nửa quan trọng nhất.
Hiểu lầm: bánh xe vận may là của người La Mã cổ. Fortuna có bánh lái, quả cầu từ thời La Mã, và bánh xe đã được vài tác giả cổ nhắc tới, nhưng bánh xe trở thành hình ảnh trung tâm chủ yếu nhờ Boethius và nghệ thuật trung cổ. Nhiều hình vẽ bánh xe mà người ta quen thấy có từ khoảng thế kỷ mười hai trở đi.
Hiểu lầm: O Fortuna là bài hát cổ được giữ nguyên. Lời thơ là văn bản Latin trung cổ, nhưng giai điệu quen thuộc là của Carl Orff, sáng tác thế kỷ hai mươi. Không ai biết chắc người trung cổ hát bài thơ ấy ra sao; bộ chép tay chỉ có ký hiệu nhạc cho một phần nhỏ các bài.
Hiểu lầm: tin vào bánh xe là buông xuôi. Chính những người dùng hình ảnh bánh xe nhiều nhất, như Boethius hay Machiavelli, lại là người bàn kỹ nhất về phần con người tự làm được. Bánh xe là bối cảnh, không phải lời khuyên khoanh tay.
Đọc Fortuna cho người đang gặp lúc rủi
Với người đang ở đáy bánh xe, câu chuyện Fortuna có ba điều đáng giữ. Thứ nhất, như Boethius chỉ ra, nhiều thứ ta mất vốn không phải "của ta" theo nghĩa sâu: chức vụ, lời khen, một khoản tiền. Mất chúng đau thật, nhưng không lấy đi được sự hiểu biết, tay nghề, các mối quan hệ tử tế mà ta đã vun. Phân biệt cái gì bánh xe lấy được và cái gì không là bước đầu để đứng dậy.
Thứ hai, như Machiavelli nói, vận may là lũ nhưng con người đắp được đê. Việc dự phòng, tiết kiệm, học thêm, giữ sức khoẻ không làm bánh xe ngừng quay, chỉ làm cú rơi bớt đau. Người Việt có câu "lo bò trắng răng" để chê lo hão, nhưng cũng có "ăn cây nào rào cây ấy", và đắp đê lúc trời yên là việc của người biết lo đúng chỗ.
Thứ ba, người ở đỉnh bánh xe cũng có bài học riêng: đừng tin rằng mọi thành công đều do tài mình. Một phần nhờ thời, nhờ người, nhờ may. Nhận ra điều ấy khiến người thành công khiêm tốn hơn và rộng lượng hơn với người đang ở dưới, vì chỗ của họ có thể đổi cho nhau.
Câu hỏi thường gặp
Fortuna và Tyche có phải là một nữ thần không?
Về sau người La Mã đồng nhất hai nữ thần, nhưng gốc gác khác nhau. Tyche là khái niệm Hy Lạp về sự tình cờ, được nhân cách hoá mạnh vào thời Hy Lạp hoá. Fortuna là nữ thần La Mã có từ sớm, ban đầu gắn với mùa màng, sinh nở, sau mới mang nhiều nét của Tyche.
Bốn câu Latin trên bánh xe vận may nghĩa là gì?
Trong nhiều hình vẽ trung cổ, bốn người trên bánh xe đi kèm bốn câu, đại ý: ta sẽ trị vì, ta đang trị vì, ta đã trị vì, ta không còn ngôi. Bốn câu ứng với bốn vị trí leo lên, trên đỉnh, rơi xuống và dưới đáy, kể trọn vòng thăng trầm của người có quyền.
Bài O Fortuna nói gì?
Lời bài thơ Latin than rằng vận may thay đổi như mặt trăng, lúc tròn lúc khuyết; nó nâng người lên rồi dìm xuống, lạnh lùng như băng tan. Carl Orff phổ nhạc năm 1937 với dàn hợp xướng lớn, tạo cảm giác dồn dập, nên đoạn nhạc thường được dùng trong phim để gợi sự định mệnh, kịch tính.
Bánh xe vận may có phải biểu tượng để cầu may không?
Trong văn hoá châu Âu cổ, bánh xe chủ yếu là lời nhắc về sự thay đổi, thường để khuyên khiêm tốn, không phải vật để cầu được lên. Người xưa vẽ nó trên tường, trong sách để suy ngẫm. Ngày nay hình ảnh vòng quay may mắn trong các chương trình truyền hình chỉ mượn dáng, không mang ý ban đầu.
Có câu tiếng Việt nào gần với bánh xe vận may không?
Có nhiều: "sông có khúc, người có lúc", "lên voi xuống chó", "không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời", "bĩ cực thái lai". Các câu đều nói chuyện thăng trầm luân phiên, nhưng mỗi câu có sắc thái riêng, có câu an ủi, có câu cảnh tỉnh người đang lên cao.
Vì sao chữ fortune vừa nghĩa là vận may vừa nghĩa là gia tài?
Vì trong cách nghĩ của người La Mã và châu Âu trung cổ, của cải là thứ Fortuna ban và lấy lại theo ý bà. Có của là được Fortuna chiếu cố. Hai nghĩa dính vào nhau từ đó, nên tiếng Anh nói "make a fortune" là làm giàu, còn "good fortune" là gặp may.