Nếu hỏi một người tìm được việc nhờ ai giới thiệu, câu trả lời thường bất ngờ: không phải bạn thân, mà là một người quen sơ, một đồng nghiệp cũ, một người bạn của bạn. Nhà xã hội học Mỹ Mark Granovetter gọi hiện tượng này là “sức mạnh của mối quan hệ yếu” trong một bài báo nổi tiếng năm 1973. Lý do là bạn thân thường biết những điều mình đã biết, còn người quen sơ đứng ở những nhóm khác, nắm những tin mình chưa có.
Từ đó có một ý rất đẹp: mỗi người có thể là may mắn của người khác. Một lời giới thiệu, một tin nhắn chuyển tiếp, một lần nối hai người không quen nhau có thể đổi hướng đời ai đó. Bài dưới đây kể nghiên cứu của Granovetter, những bằng chứng gần đây, và cách làm người cầu nối mà không biến các mối quan hệ thành món hàng.
Granovetter và câu hỏi “bạn tìm được việc nhờ ai”
Mark Granovetter, khi đó là một nghiên cứu sinh trẻ, phỏng vấn những người làm nghề chuyên môn, kỹ thuật và quản lý ở một vùng ngoại ô thành phố Boston, Mỹ, về cách họ tìm được việc. Nhiều người tìm việc qua quan hệ cá nhân. Điều thú vị là khi được hỏi họ gặp người giới thiệu thường xuyên đến đâu, phần lớn trả lời là thỉnh thoảng hoặc hiếm khi, chỉ một phần nhỏ là gặp thường xuyên.
Năm 1973, Granovetter công bố bài báo The Strength of Weak Ties (Sức mạnh của mối quan hệ yếu) trên một tạp chí xã hội học lớn của Mỹ. Bài báo trở thành một trong những công trình được trích dẫn nhiều nhất của ngành. Ông phân biệt quan hệ mạnh (gia đình, bạn thân, gặp thường xuyên, gắn bó tình cảm) và quan hệ yếu (người quen, đồng nghiệp cũ, bạn của bạn).
Lập luận cốt lõi khá trực quan. Những người thân thiết với nhau thường cũng quen nhau, đi cùng chỗ, đọc cùng tin. Thông tin trong nhóm ấy lặp lại, ít điều mới. Quan hệ yếu thì thường là cây cầu nối sang một nhóm khác, nơi có những tin tức, cơ hội mà nhóm mình chưa biết. Vì vậy, khi cần một thông tin mới như một chỗ làm còn trống, chính những cây cầu yếu lại có giá trị nhất.
Bằng chứng gần đây: một thí nghiệm rất lớn
Nghiên cứu của Granovetter dựa trên phỏng vấn, nên có người đặt câu hỏi liệu kết quả có còn đúng trong thời đại mạng xã hội. Năm 2022, một nhóm nhà nghiên cứu công bố trên tạp chí Science kết quả phân tích dữ liệu thử nghiệm trên một mạng xã hội nghề nghiệp lớn, với hơn hai mươi triệu người dùng qua nhiều năm. Hệ thống gợi ý kết bạn được thay đổi ngẫu nhiên để một số người được gợi ý nhiều quan hệ yếu hơn, một số người nhiều quan hệ mạnh hơn.
Kết quả nhìn chung ủng hộ ý của Granovetter, với một điều chỉnh quan trọng: những quan hệ yếu vừa phải, tức người quen có vài bạn chung chứ không phải hoàn toàn xa lạ, liên quan đến việc chuyển việc nhiều nhất. Quan hệ quá yếu, gần như không biết nhau, thì ít giúp được gì; quan hệ quá mạnh thì thông tin lặp lại. Hiệu ứng cũng khác nhau theo ngành: rõ hơn ở những ngành làm nhiều với công nghệ số.
Điều đáng chú ý là đây là một thí nghiệm thật, có phân nhóm ngẫu nhiên, chứ không chỉ quan sát. Điều này giúp kết luận vững hơn về quan hệ nhân quả. Tuy vậy, thí nghiệm cũng gây tranh luận về đạo đức, vì người dùng không biết mình đang ở trong thí nghiệm, một bài học riêng về giới hạn của nghiên cứu trên nền tảng số.
Mỗi người là một cây cầu: cách nhìn mới về may mắn
Từ góc nhìn mạng lưới, may mắn của một người phụ thuộc một phần vào vị trí của họ trong mạng lưới người quen. Người đứng ở chỗ giao nhau giữa nhiều nhóm như quen người ở quê lẫn ở thành phố, quen người trong nghề lẫn ngoài nghề, có nhiều luồng tin chảy qua hơn, và vì thế gặp nhiều cơ hội hơn. Nhìn từ ngoài vào, họ trông như người may.
Nhưng điều ngược lại cũng đúng: mỗi người đều là cây cầu cho người khác. Khi mình chuyển một tin tuyển dụng cho một người quen sơ, giới thiệu hai người có thể giúp nhau, hay đơn giản là nhắc tên một người tài trước người đang cần, mình đang làm cho may mắn của người khác xảy ra. Người được giúp sẽ kể lại rằng “tình cờ có người giới thiệu”; chính mình là phần tình cờ ấy.
Có thể hình dung bằng một ví dụ giả định. Chị Lan làm kế toán ở Huế, có một người bạn học cũ nay làm ở một công ty du lịch tại Đà Nẵng. Hai người chỉ nhắn tin vài lần mỗi năm. Một hôm, người bạn ấy nhắc trong một tin nhắn rằng công ty đang cần người làm sổ sách rành tiếng Anh. Chị Lan nhớ đến cậu em họ vừa tốt nghiệp, đang loay hoay tìm việc. Một tin nhắn chuyển tiếp, một buổi hẹn, và cậu em có việc. Cậu sẽ kể rằng mình gặp may; trong câu chuyện ấy, có hai cây cầu yếu nối nhau.
Tục ngữ Việt có câu “bán anh em xa, mua láng giềng gần”, đề cao những người ở gần có thể giúp ngay khi cần. Nghiên cứu của Granovetter thêm một vế khác: những người ở xa vừa phải, quen sơ, lại là nguồn tin quý. Hai ý không mâu thuẫn. Láng giềng gần giúp lúc tối lửa tắt đèn; người quen xa mở ra những cánh cửa mới.
Làm cầu nối thế nào cho tử tế
Giới thiệu khi thật sự thấy hợp. Một lời giới thiệu đem theo uy tín của người giới thiệu. Giới thiệu bừa làm mất lòng cả hai bên và làm lời giới thiệu sau bớt giá trị. Trước khi nối hai người, nên tự hỏi: hai người này có lý do rõ ràng để gặp nhau không?
Hỏi trước cả hai bên. Trước khi đưa số liên lạc của ai cho người khác, nên hỏi ý họ. Cách lịch sự là nói với từng người vì sao mình nghĩ họ nên gặp nhau, rồi chỉ nối khi cả hai đồng ý. Điều này tôn trọng thời gian và quyền riêng tư của mọi người.
Chuyển tin đúng người. Mỗi khi thấy một cơ hội như việc làm, học bổng, cuộc thi, nên nghĩ xem ai trong số người quen có thể cần. Một tin nhắn ngắn “thấy cái này nhớ đến bạn” tốn ít công nhưng có thể rất quý với người nhận.
Không đòi đền đáp. Làm cầu nối mà mong được trả ơn sẽ biến các mối quan hệ thành mua bán. Cách bền nhất là giúp vì thấy hợp, và để sự tốt lành tự lan ra. Về lâu dài, người hay giúp thường được nhiều người nhớ đến, nhưng đó là hệ quả chứ không phải mục đích.
Giữ liên lạc nhẹ nhàng. Quan hệ yếu không cần chăm sóc nhiều nhưng cần không bị đứt hẳn. Một lời chúc mừng khi người cũ đổi việc, một câu hỏi thăm dịp lễ đủ để cây cầu còn đứng.
Vì sao giúp người khác cũng làm mình gặp may hơn
Giúp người khác gặp may không chỉ là việc tốt; nó còn đổi vị trí của chính mình trong mạng lưới. Người hay chuyển tin, hay giới thiệu, dần trở thành điểm giao nhau mà thông tin chảy qua. Người ta nhớ đến họ khi có cơ hội mới, kể cho họ nghe những chuyện mới, vì biết họ sẽ dùng thông tin ấy để giúp ai đó. Càng làm cầu nối, họ càng đứng ở chỗ có nhiều luồng tin, và vì thế càng có nhiều cơ hội cho chính mình.
Nhà tâm lý học tổ chức Adam Grant, trong cuốn Give and Take (khoảng năm 2013), phân biệt người cho, người nhận và người cân đo trong công việc. Ông lập luận rằng người cho có mặt ở cả hai đầu bảng thành công: một số kiệt sức vì cho quá mức, không biết giữ ranh giới, nhưng một số khác lại đứng ở nhóm thành công nhất, nhờ mạng lưới thiện cảm họ xây dựng qua nhiều năm. Điều phân biệt hai nhóm là biết cho có chọn lọc và biết bảo vệ thời gian của mình.
Bài học ở đây không phải là “giúp người để được lợi”, vì động cơ ấy dễ bị nhận ra và làm hỏng các mối quan hệ. Bài học là việc giúp đỡ chân thành, đều đặn, có ranh giới, vừa làm người khác gặp may vừa làm mạng lưới quanh mình dày lên, và đó là một trong những cách tự tạo vận may bền nhất.
Mặt trái: khi quan hệ thành đặc quyền
Sức mạnh của quan hệ có một mặt trái cần nói thẳng. Khi cơ hội đi qua người quen nhiều hơn qua kênh công khai, những người không có mạng lưới như người từ vùng xa, người mới đến thành phố, người có gia cảnh khó khăn bị thiệt. Cơ hội tập trung vào những ai vốn đã có nhiều cơ hội. Đây là một nguồn bất bình đẳng mà nhiều nhà nghiên cứu xã hội học đã chỉ ra.
Ở Việt Nam, chuyện “quen biết” trong xin việc là đề tài nhạy cảm, vì nó có thể trượt từ giới thiệu người giỏi sang chạy chọt, nâng đỡ người không đủ năng lực. Ranh giới nằm ở chỗ: giới thiệu là đưa thông tin và cơ hội gặp, còn quyết định vẫn dựa trên năng lực; nâng đỡ sai là dùng quan hệ để bỏ qua tiêu chuẩn.
Người làm cầu nối có thể giảm mặt trái này bằng cách chủ động nghĩ đến những người ít quan hệ: một sinh viên tỉnh xa, một đồng nghiệp mới vào nghề, một người quen ít nói. Họ là những người mà một lời giới thiệu có thể đổi nhiều nhất. Đưa may mắn đến chỗ ít may mắn là cách dùng sức mạnh của quan hệ yếu đẹp nhất.
Vài việc nhỏ có thể làm ngay trong tuần
Không cần là người có nhiều quan hệ mới giúp được người khác gặp may. Một số việc ai cũng làm được:
- Nghĩ về ba người quen sơ đang tìm việc, tìm khách hay tìm hướng đi, và xem mình có biết thông tin nào hợp với họ không.
- Nhắn hỏi thăm một đồng nghiệp cũ đã lâu không liên lạc, không vì việc gì cụ thể.
- Khi thấy một tin tuyển dụng, học bổng, cuộc thi, chuyển cho người có thể cần thay vì chỉ lướt qua.
- Trong một buổi gặp mặt, giới thiệu hai người chưa quen nhau mà mình thấy có điểm chung.
- Viết vài dòng nhận xét tốt cho một người làm việc giỏi mà ít ai biết đến, khi có dịp phù hợp.
Những việc này không tốn tiền, ít tốn thời gian, và phần lớn sẽ không đem lại gì ngay. Nhưng trong số rất nhiều lần như vậy, sẽ có một lần trở thành “sự tình cờ may mắn” trong đời một người khác.
Câu hỏi thường gặp
Quan hệ yếu có thay được quan hệ mạnh không?
Không. Quan hệ mạnh cho sự gắn bó, hỗ trợ tình cảm, giúp đỡ lúc khó khăn, những thứ quan hệ yếu không cho được. Quan hệ yếu mạnh ở chỗ đưa thông tin mới. Một đời sống tốt cần cả hai, mỗi loại làm một việc khác.
Người hướng nội có thể có nhiều quan hệ yếu không?
Có. Quan hệ yếu không cần những buổi tiệc đông người. Tham gia một nhóm sở thích, giữ liên lạc với bạn học cũ, viết chia sẻ về công việc của mình đều tạo ra quan hệ yếu. Người hướng nội thường giữ được những mối quan hệ ít mà sâu, rồi từ đó nối rộng ra.
Kết bạn thật nhiều trên mạng có phải là có nhiều quan hệ yếu không?
Không hẳn. Một người trong danh sách bạn bè mà không biết mình là ai thì gần như không giúp được. Thí nghiệm năm 2022 cũng cho thấy quan hệ quá yếu ít hiệu quả. Quan hệ yếu có giá trị khi hai bên có chút hiểu biết và thiện cảm.
Giới thiệu người khác có làm mình mất uy tín không?
Có thể, nếu giới thiệu không cẩn thận. Uy tín của người giới thiệu gắn với người được giới thiệu. Vì vậy nên giới thiệu những người mình hiểu năng lực, nói rõ mình biết họ ở mức nào, và để bên kia tự đánh giá thêm.
Granovetter còn nghiên cứu gì khác nổi tiếng?
Granovetter còn được biết đến với khái niệm sự gắn kết, lập luận rằng hoạt động kinh tế luôn nằm trong mạng lưới quan hệ xã hội, không tách rời như mô hình kinh tế thuần tuý. Ông cũng có những mô hình về ngưỡng tham gia của đám đông, giải thích vì sao hành vi tập thể có thể đổi đột ngột.
Có cách nào đo mạng lưới quan hệ của mình không?
Một cách đơn giản là liệt kê những người mình có thể nhắn tin hỏi một việc mà họ sẽ trả lời, rồi xếp theo nhóm như gia đình, bạn học, đồng nghiệp, hàng xóm. Nếu hầu hết dồn vào một hai nhóm, mạng lưới của mình đang hẹp, và có thể nối thêm sang nhóm khác.