Ở rất nhiều nền văn hoá, người ta ngại nói trước một điều tốt, sợ rằng nói ra là "hỏng". Người Anh nói xong một câu khoe khoang thì gõ nhẹ lên mặt bàn gỗ (knock on wood, touch wood). Người Mỹ bắt chéo ngón trỏ và ngón giữa khi mong một điều. Diễn viên sân khấu chúc nhau "gãy chân" thay vì "chúc may mắn". Người Ý chúc "vào miệng sói". Người Việt có câu "nói trước bước không qua".
Các nhà tâm lý học gọi nỗi ngại này là sợ thách số phận (tempting fate): cảm giác rằng tự tin quá, khoe quá, nói trước quá sẽ khiến điều xấu dễ xảy ra hơn. Bài này đi qua những cử chỉ và câu nói "giữ may" phổ biến nhất thế giới, giải thích gốc tích đã biết, chỉ ra những phần là giai thoại, và nói về lý do tâm lý khiến con người ở mọi nơi cùng có một nỗi ngại giống nhau đến thế.
Gõ gỗ: cử chỉ phổ biến nhất mà nguồn gốc mù mờ nhất
Trong tiếng Anh, người Mỹ nói knock on wood, người Anh nói touch wood, thường kèm động tác gõ hoặc chạm vào một vật bằng gỗ ngay sau khi nói một điều tốt về bản thân, kiểu "đến giờ xe chưa hỏng lần nào". Cử chỉ tương tự có ở nhiều nước châu Âu: người Đức, người Ba Lan, người Thổ Nhĩ Kỳ, người Nga đều có dạng gõ gỗ riêng, có nơi gõ ba lần, có nơi kèm tiếng giả vờ nhổ nước bọt qua vai.
Về nguồn gốc, có nhiều giả thuyết được kể đi kể lại: gõ để đánh thức các linh hồn trong cây theo niềm tin cổ, hoặc gỗ gợi tới một vật thiêng trong truyền thống châu Âu. Nhưng các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian lưu ý rằng ghi chép sớm nhất về cụm từ này trong tiếng Anh khá muộn, khoảng thế kỷ mười chín, và có giả thuyết nó liên quan đến một kiểu đuổi bắt của trẻ em, trong đó chạm vào gỗ là được an toàn. Thành thật mà nói, chưa ai biết chắc.
Điều chắc chắn hơn là chức năng của cử chỉ: nó là một dấu chấm câu cho lời khoe. Người nói vừa lỡ tự tin, và cử chỉ gõ gỗ như rút lại một phần, báo cho người nghe lẫn chính mình rằng "mình không có ý thách đâu". Nó vừa là thói quen ngôn ngữ, vừa là cách giữ khiêm tốn.
Bắt chéo ngón tay: từ dấu hiệu chung đến lời hứa không thật
Ở Mỹ, Anh và nhiều nước nói tiếng Anh, bắt chéo ngón giữa lên ngón trỏ (fingers crossed) là cách nói "mong điều đó thành". Người ta làm cử chỉ này khi chờ kết quả thi, chờ phỏng vấn, hoặc chỉ cần nói "fingers crossed" trong tin nhắn mà không cần làm động tác. Có giải thích phổ biến rằng hình hai ngón tay bắt chéo gợi một dấu chữ thập, nhưng cũng như gõ gỗ, gốc tích thật khó chứng minh.
Cử chỉ này có một nghĩa thứ hai thú vị: trẻ em phương Tây hay giấu tay bắt chéo sau lưng khi nói dối hay hứa suông, như một cách "huỷ" lời hứa. Hai nghĩa ngược nhau sống chung, cho thấy cử chỉ có thể đổi nghĩa theo bối cảnh.
Một lưu ý khi đi nước ngoài: ở một số nơi, ví dụ Việt Nam, bắt chéo ngón tay giơ lên có thể bị hiểu theo nghĩa khác, không lịch sự. Cử chỉ cầu may của nơi này có thể là cử chỉ thô ở nơi kia. Khi giao tiếp với người khác văn hoá, dùng lời nói rõ ràng an toàn hơn dùng cử chỉ.
Chúc ngược để lấy may: "gãy chân" và "miệng sói"
Một nhóm câu chúc rất đặc biệt: người ta cố tình chúc điều xấu, hoặc tránh nói chữ "may mắn", vì ngại chúc thẳng sẽ hỏng việc.
| Nơi, giới | Câu chúc | Nghĩa đen | Cách đáp lại |
|---|---|---|---|
| Giới sân khấu nói tiếng Anh | Break a leg | Gãy một chân đi | Cảm ơn, không đáp kiểu khác |
| Đức | Hals- und Beinbruch | Gãy cổ gãy chân | Thường dùng chúc thi cử, đi xa |
| Ý | In bocca al lupo | Vào miệng sói | Đáp "Crepi" hoặc "Crepi il lupo": con sói chết đi |
| Pháp (giới diễn) | Merde | Một chữ tục | Không nói cảm ơn; nhiều người tin cảm ơn là mất may |
| Tây Ban Nha (giới diễn) | Mucha mierda | Nhiều phân | Có giải thích liên quan tới xe ngựa đỗ trước rạp: nhiều xe là nhiều khách |
Các giải thích nguồn gốc của từng câu đều có nhiều phiên bản, phần lớn là giai thoại. Nhưng logic chung thì rõ: chúc thẳng điều tốt bị coi là thách thức, nên người ta nói vòng, nói ngược. Việc người Ý có hẳn một câu đáp cố định cho thấy đây là một nghi thức ngôn ngữ, giống như người Việt nói "dạ" sau lời chào: không ai nghĩ đến nghĩa đen nữa.
Nói trước bước không qua: bản Việt của nỗi sợ thách số phận
Tiếng Việt có câu "nói trước bước không qua" để nhắc rằng tuyên bố chắc nịch về điều chưa xảy ra dễ khiến nó hỏng. Người Việt cũng có nhiều cách nói tránh: không khen em bé bụ bẫm trước mặt mà nói chệch đi, không nói "chắc chắn đỗ" trước kỳ thi, không đem chuyện làm ăn sắp thành ra kể. Có người còn có thói quen nói "chưa chắc đâu" ngay cả khi đã rất chắc.
Về mặt ngôn ngữ, các cách nói này cùng một mẫu với "knock on wood": tự hạ thấp sự tự tin của mình bằng lời. Về mặt xã hội, nó còn có một chức năng thực tế: tránh gây đố kỵ, tránh mất mặt nếu sự việc không thành. Người nói trước rồi không làm được bị cười chê; người không nói trước mà làm được thì được khen khiêm tốn. Cộng đồng làng xã, nơi ai cũng biết chuyện của ai, đặc biệt nhạy với điều này.
Một cách đọc tỉnh táo: "nói trước bước không qua" đúng ở chỗ khuyên khiêm tốn và chuẩn bị kỹ, nhưng không có nghĩa lời nói tự nó làm hỏng việc. Việc hỏng thường do chủ quan, mà chủ quan thì hay đi kèm với nói trước. Câu tục ngữ đã nén quan hệ ấy lại thành một lời khuyên dễ nhớ.
Tâm lý học về nỗi sợ thách số phận
Các nhà tâm lý học xã hội đã nghiên cứu hiện tượng này khá kỹ. Một loạt thí nghiệm của Jane Risen và Thomas Gilovich, công bố khoảng năm 2008, cho thấy người tham gia đánh giá khả năng điều xấu xảy ra cao hơn nếu trước đó họ đã "thách số phận", ví dụ không đọc bài trước buổi học mà tưởng tượng bị gọi lên bảng, so với khi họ đã chuẩn bị. Điều đáng chú ý: nhiều người trong số đó biết rõ là vô lý, nhưng cảm giác vẫn còn.
Một cách giải thích là trí não dễ nhớ những câu chuyện "trớ trêu": người vừa khoe xe bền thì xe hỏng, người vừa nói chắc đỗ thì trượt. Những chuyện ấy dễ kể, dễ lan, vì chúng có cấu trúc của một câu chuyện hay. Những lần khoe mà không có gì xảy ra thì không ai kể. Lâu dần, trong đầu ta, "nói trước" và "hỏng việc" dính vào nhau.
Một giải thích khác là cảm giác hình dung: khi nói ra một điều tốt, ta vô tình nghĩ tới khả năng ngược lại, và hình ảnh thất bại hiện lên rõ hơn. Cử chỉ gõ gỗ hay câu "chưa chắc đâu" giúp xua hình ảnh ấy đi. Theo nghĩa này, chúng là những công cụ điều hoà cảm xúc nhỏ, không có hại nếu dùng nhẹ nhàng.
Những nghi thức nhỏ khác để không "thách số phận"
Ngoài gõ gỗ và bắt chéo ngón tay, nhiều nơi còn có những nghi thức nhỏ cùng chức năng. Một số ví dụ được nhắc nhiều trong sách văn hoá dân gian:
- Giả vờ nhổ nước bọt qua vai. Ở Nga và một số nước Đông Âu, người ta giả vờ nhổ ba lần qua vai trái, kèm tiếng "phù phù phù", sau khi nói một điều tốt hoặc nghe một lời khen. Ngày nay đa phần chỉ làm bằng miệng, không nhổ thật.
- Ném nhúm muối qua vai. Ở Anh và một số nước châu Âu, ai lỡ làm đổ muối thì ném một nhúm qua vai trái. Muối từng là thứ quý, đổ muối là phí của, nên nghi thức có thể bắt đầu từ sự tiếc của.
- Không chúc mừng sinh nhật sớm. Ở Nga, Đức và một số nơi, chúc sinh nhật trước ngày bị coi là không nên, vì giống như nói trước một điều chưa tới.
- Không khen thẳng em bé. Nhiều nền văn hoá, kể cả Việt Nam, có thói quen nói tránh khi khen trẻ nhỏ, sợ lời khen làm đứa trẻ quấy khóc, ốm vặt. Cách làm và lý do mỗi nơi một khác, nhưng logic tránh nói trước điều tốt thì giống nhau.
- Không đếm thứ chưa có. Tiếng Anh có câu "đừng đếm gà trước khi trứng nở", tiếng Việt có câu "chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng". Đây là bản lời khuyên thực tế của cùng một nỗi ngại.
Điểm chung của tất cả là một hành động nhỏ, nhanh, gần như không tốn gì, đặt ngay sau một lời nói tự tin. Chính vì rẻ và nhanh nên chúng sống dai: không ai thấy phiền khi làm, và chúng mang lại cảm giác yên tâm tức thì.
Vì sao các nền văn hoá xa nhau lại có cử chỉ giống nhau
Từ cuối thế kỷ mười chín, nhà nhân học James Frazer trong cuốn Cành vàng đã đề xuất rằng nhiều tập quán dân gian khắp thế giới dựa trên hai lối nghĩ chung của con người: cái giống nhau gây ra nhau, và cái đã chạm vào nhau thì còn ảnh hưởng nhau. Nhiều chi tiết trong lý thuyết của Frazer đã bị giới nhân học sau này phê bình, nhưng hai lối nghĩ ấy vẫn được dùng để mô tả cách trí óc người ta liên kết sự vật.
Áp vào chuyện "nói trước": lời nói về điều tốt giống như đã chạm tới điều tốt, nên người ta sợ chạm sớm sẽ làm nó "mòn" hoặc "vỡ". Gõ gỗ là chạm vào một vật vững chắc để cân lại. Chúc ngược là đổi điều được chạm tới thành điều xấu, để điều tốt được yên.
Lý do sâu hơn là con người ở đâu cũng đối mặt với cùng một tình thế: muốn điều tốt mà không chắc điều tốt sẽ đến. Trong khoảng chờ đợi ấy, một cử chỉ nhỏ giúp ta có cảm giác đã làm gì đó. Vì tình thế giống nhau, lời giải cũng giống nhau, dù các cộng đồng chưa từng gặp nhau.
Khi nào cử chỉ giữ may là vô hại, khi nào cần để ý
Phần lớn các cử chỉ như gõ gỗ, bắt chéo ngón tay, chúc "gãy chân" là thói quen vô hại, thậm chí đáng yêu: chúng làm câu chuyện thêm màu sắc, tạo cảm giác gắn kết trong nhóm (giới diễn viên có cả một hệ thống câu chúc riêng), và giúp người ta bớt căng thẳng trước việc lớn.
Cần để ý khi nỗi ngại "nói trước" lan quá rộng: không dám nói với người thân về kế hoạch quan trọng, không dám lên kế hoạch rõ ràng vì sợ "hỏng", hoặc phải làm đi làm lại một cử chỉ mới yên tâm. Khi một thói quen nhỏ bắt đầu chi phối quyết định hay gây bất an kéo dài, nên nói chuyện với người thân, và nếu cần thì tìm đến chuyên gia tâm lý.
Ở chiều ngược lại, cũng không cần chế giễu người có thói quen này. Một người bạn gõ nhẹ lên bàn sau khi kể chuyện may mắn của mình đơn giản là đang khiêm tốn theo cách văn hoá của họ dạy. Hiểu nguồn gốc của cử chỉ giúp ta thấy sự đa dạng thú vị, chứ không phải để phán ai mê tín, ai tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Knock on wood và touch wood khác nhau thế nào?
Về nghĩa thì như nhau: nói xong một điều tốt về mình thì gõ hoặc chạm vào gỗ để khỏi thách số phận. Knock on wood phổ biến ở Mỹ, touch wood phổ biến ở Anh và các nước theo tiếng Anh kiểu Anh. Nhiều người chỉ nói câu ấy mà không cần làm động tác.
Vì sao diễn viên chúc nhau break a leg?
Giới sân khấu nói tiếng Anh có tập quán không chúc chữ may mắn trước buổi diễn vì sợ hỏng. Câu break a leg là cách chúc ngược. Có nhiều giải thích về nguồn gốc, như cúi chào nhiều đến khuỵu chân, nhưng chưa giải thích nào được chứng minh chắc chắn.
Người Ý đáp lại in bocca al lupo thế nào?
Câu đáp truyền thống là crepi, hoặc đầy đủ hơn là crepi il lupo, nghĩa là mong con sói chết. Gần đây một số người đề nghị đáp evviva il lupo, sói muôn năm, vì thương loài sói, nhưng crepi vẫn là cách đáp quen thuộc nhất trong đời sống hằng ngày.
Nói trước bước không qua có đúng không?
Lời nói tự nó không làm hỏng việc. Nhưng câu tục ngữ nắm được một quan hệ có thật: người hay nói chắc trước thường cũng dễ chủ quan, và chủ quan làm hỏng việc. Ngoài ra, nói trước rồi không thành dễ bị cười chê, nên người xưa khuyên giữ ý.
Có nghiên cứu nào về nỗi sợ thách số phận không?
Có. Các nhà tâm lý học Jane Risen và Thomas Gilovich công bố một loạt thí nghiệm khoảng năm 2008 cho thấy người ta đánh giá điều xấu dễ xảy ra hơn sau khi đã thách số phận, dù biết điều đó vô lý. Họ giải thích bằng việc trí não dễ hình dung và dễ nhớ các tình huống trớ trêu.
Có nên dạy trẻ em các cử chỉ giữ may không?
Có thể kể cho trẻ như chuyện văn hoá thú vị của các nước, kèm giải thích đây là thói quen nói năng, không phải cách làm cho việc thành. Điều quan trọng là để trẻ hiểu kết quả đến từ chuẩn bị và cố gắng, còn cử chỉ chỉ giúp bớt hồi hộp, không thay được việc học.