Trong tiếng Việt, số đỏ là số may, gặp nhiều điều thuận lợi; số đen là số rủi, hay gặp chuyện không may. Hai màu còn đứng riêng như tính từ: "hôm nay đỏ thật" là hôm nay may, "dạo này đen quá" là dạo này xui. Các cặp vận đỏ – vận đen, đỏ – đen theo cùng một khuôn: đỏ chỉ may, đen chỉ rủi. Cách nói này quen thuộc nhất ở miền Bắc, nhưng cả nước đều hiểu.
Vì sao lại là đỏ và đen? Không có văn bản nào quy định, nhưng có thể lần ra lý do qua chỗ đứng của màu đỏ trong đời sống người Việt và Đông Á, qua cách màu đen gắn với bóng tối trong rất nhiều ngôn ngữ. Bài này giải thích từng cách nói, điểm lại những lời giải thích hay gặp (và giới hạn của chúng), nhìn qua cái tên tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, rồi bàn về chuyện dùng "số đen" cho người khác.
Số đỏ, số đen, vận đỏ, vận đen: nghĩa từng cách nói
Số đỏ. Chỉ người có số may, hay gặp thuận lợi, thường được nói nửa đùa nửa phục: "Thằng ấy số đỏ, bốc thăm lần nào cũng trúng". Trong cách dùng hằng ngày, "số đỏ" không phải lời phán về cả đời người mà là nhận xét về một chuỗi may mắn quan sát được.
Số đen. Ngược lại, chỉ người hay gặp chuyện không may: "Số đen thế, vừa mua xe đã bị va". Thường dùng để tự than về mình hơn là nói người khác, vì nói người khác "số đen" dễ thành xúc phạm.
Vận đỏ, vận đen. Chữ "vận" (Hán Việt, nghĩa gốc là chuyển động, xoay vần) chỉ một quãng thời gian, không phải cả đời. "Đang vận đỏ" là đang trong lúc thuận; "gặp vận đen" là đang trải qua lúc nghịch. Cách nói này mặc nhiên cho rằng vận sẽ đổi, khác với "số" nghe như cố định.
Đỏ, đen đứng riêng. "Đỏ" và "đen" dùng như tính từ trong khẩu ngữ: "Hôm nay đỏ, đi chợ toàn gặp hàng ngon", "Đen thế, vừa tới thì hết vé". Dạng này nhẹ và đùa nhiều nhất trong nhóm.
Đỏ đen. Ghép hai màu lại, "đỏ đen" chỉ chuyện ăn thua dựa trên may rủi, nhất là ăn thua tiền bạc, và thường mang nghĩa xấu: "sa vào đỏ đen" là sa vào thói ăn thua, dễ mất nhà mất cửa. Đây là chỗ cặp màu này rời nghĩa trung tính để thành một lời cảnh báo.
Vì sao đỏ là may: màu của Tết, của cưới hỏi, của sự sống
Lời giải thích hay gặp nhất là màu đỏ vốn đã gắn với những dịp vui, dịp mong cầu điều tốt trong đời sống người Việt. Ngày Tết có câu đối đỏ, phong bao đỏ đựng tiền mừng tuổi, bánh chưng buộc lạt có khi nhuộm đỏ, quả gấc đỏ nấu xôi. Đám cưới truyền thống có tráp phủ khăn đỏ, áo cưới xưa nhiều nơi màu đỏ. Những thứ ấy không trực tiếp "mang may" theo nghĩa đen, nhưng chúng đặt màu đỏ vào đúng những khoảnh khắc người ta chúc nhau điều tốt.
Màu đỏ cũng mang ý nghĩa tương tự ở Trung Hoa và nhiều nơi khác trong vùng văn hoá Đông Á, nơi người Việt chia sẻ khá nhiều tập quán. Trong cảm nhận chung của con người, đỏ còn là màu của máu, của lửa, của da mặt hồng hào khi khoẻ mạnh, nghĩa là màu của sự sống và sức lực. Một người "đỏ da thắm thịt" là người khoẻ; một nhà "đỏ lửa" là nhà có người nấu nướng, có hơi ấm. Nối những liên tưởng ấy, màu đỏ trở thành hình ảnh tự nhiên cho điều thuận.
Cần nói thêm rằng đây là cách giải thích hợp lý chứ chưa phải lịch sử đã được ghi chép rõ ràng. Ta không biết chính xác từ bao giờ người Việt bắt đầu nói "số đỏ". Điều nói được chắc chắn là cách nói này hợp với một mạng lưới liên tưởng sẵn có, và chính sự hợp ấy giúp nó sống bền.
Vì sao đen là rủi, và vì sao không phải màu trắng
Màu đen gắn với bóng tối, với đêm, với những gì không nhìn thấy, nên nó là ẩn dụ cho điều xấu, điều đáng sợ ở rất nhiều ngôn ngữ. Tiếng Việt có "chợ đen", "sổ đen", "bôi đen", "lòng dạ đen tối"; tiếng Anh có "a black day" (một ngày tồi tệ), "blacklist". Những ẩn dụ này không cần học từ nhau; chúng mọc lên từ trải nghiệm chung của con người với bóng tối.
Điều thú vị ở tiếng Việt là màu của tang lễ truyền thống lại là màu trắng: khăn tang trắng, áo sô trắng. Nếu chọn màu theo nghi lễ, lẽ ra trắng mới là màu của rủi. Nhưng trong từ vựng may rủi, chữ "trắng" hầu như không có mặt, ngoại trừ "trắng tay" (mất sạch), vốn nói về kết quả chứ không nói về vận. Còn "đen" thì chiếm trọn vị trí. Điều này cho thấy ẩn dụ ngôn ngữ đi theo cảm nhận trực tiếp (sáng – tối, đỏ ấm – đen tối) nhiều hơn là theo quy ước nghi lễ.
Cặp đỏ – đen còn có lợi thế về âm và hình: hai tiếng ngắn, một tiếng thanh huyền, một tiếng thanh ngang, đọc đối nhau rất gọn; hai màu lại tương phản mạnh, dễ hình dung. Trong ngôn ngữ, những cặp gọn, tương phản như vậy thường thắng thế, giống "trắng đen" trong "phân rõ trắng đen" hay "được thua", "còn mất".
Số đỏ của Vũ Trọng Phụng: một cái tên dùng chính nghĩa "số may" để mỉa
Nhắc đến "số đỏ", nhiều người nghĩ ngay tới tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, ra mắt bạn đọc từ năm 1936, khởi đầu bằng việc đăng báo. Cái tên dùng đúng nghĩa thông dụng: số may. Nhân vật chính, Xuân, thường được gọi là Xuân Tóc Đỏ, xuất thân thấp kém, nhặt bóng ở sân quần vợt, rồi nhờ một chuỗi tình cờ và sự láu lỉnh mà leo lên những vị trí ngày càng cao trong cái xã hội thành thị đang chạy theo thời thượng.
Tác phẩm trào phúng ở chỗ cái "số đỏ" ấy không đến từ tài năng hay đức độ, mà đến từ sự lố bịch của chính môi trường xung quanh nhân vật: một xã hội dễ dãi, thích cái mới bề ngoài, sẵn sàng tôn vinh bất cứ ai đến đúng lúc. Vì vậy, cái tên vừa là lời kể (Xuân gặp may thật) vừa là lời mỉa (sự may ấy nói lên cái hỏng của xã hội hơn là cái giỏi của người). Người đọc cũng dễ để ý chữ "đỏ" xuất hiện cả trong tên sách lẫn biệt danh nhân vật.
Với người học tiếng Việt, Số đỏ là ví dụ hay cho thấy một từ vựng dân gian có thể được văn chương dùng đến tầng nghĩa thứ hai. Cụm "số đỏ" trong lời nói thường là lời khen nhẹ; đặt lên bìa một cuốn tiểu thuyết trào phúng, nó thành câu hỏi: may mắn của ai, nhờ đâu, và cái giá là gì? Phân tích sâu tác phẩm là việc của sách giáo khoa và các bài phê bình văn học; ở đây chỉ dừng ở cái tên và cách nó tận dụng nghĩa của từ.
"Đen thôi đỏ quên đi": một câu cửa miệng và cách hiểu
"Đen thôi, đỏ quên đi" là câu cửa miệng khá phổ biến, nhất là ở miền Bắc, nói khi gặp chuyện không may: thôi thì lần này đen, chuyện may mắn đừng mong nữa. Câu nói mang giọng chấp nhận, hơi tự giễu, thường dùng cho chuyện nhỏ: lỡ chuyến xe, mua phải món hàng lỗi, xếp hàng đến lượt thì hết.
Câu này có cấu trúc đối gọn gàng (đen – đỏ, thôi – quên đi) và dựa trọn vào cặp màu may rủi, nên người nghe hiểu ngay mà không cần giải thích. Nó gần với những lời tự an ủi khác như "thôi, của đi thay người" hay "coi như mất", nhưng nhẹ hơn và đùa hơn.
Khi dùng, cần chú ý ngữ cảnh: với chuyện vặt, câu nói giúp xả bực nhanh và cho thấy người nói không quá để bụng. Với chuyện lớn, chẳng hạn một người vừa gặp tai nạn hay mất việc, nói "đen thôi đỏ quên đi" sẽ nghe hời hợt. Lúc ấy, lời phù hợp hơn là lời hỏi han, cảm thông, hoặc giúp người đó nhìn rõ việc cần làm tiếp theo.
Khi đỏ không còn là may: cùng một màu, những quy ước khác
Cặp đỏ may – đen rủi chỉ đúng trong từ vựng may rủi của tiếng Việt. Ra khỏi vùng ấy, cùng hai màu có thể mang nghĩa ngược lại. Ví dụ rõ nhất nằm trong tiếng Anh về tài chính: "in the red" nghĩa là đang lỗ, còn "in the black" là đang có lãi. Cách nói này xuất phát từ thói quen kế toán xưa ghi số âm bằng mực đỏ. Người Việt đọc lần đầu thường thấy ngược tai, vì trong đầu mình đỏ là may, đen là rủi.
Ngay trong đời sống Việt, màu đỏ cũng mang những nghĩa không dính gì tới may: đèn đỏ là dừng, mực đỏ của thầy cô là chỗ sai, "báo động đỏ" là tình trạng nguy cấp. Còn ở các bảng giá chứng khoán, mỗi nơi một quy ước: có thị trường dùng đỏ cho giá lên, có thị trường dùng xanh cho giá lên và đỏ cho giá xuống. Một người Việt quen "đỏ là may" mà đọc bảng giá theo phản xạ có thể hiểu sai hoàn toàn.
Bài học ở đây là ẩn dụ màu sắc luôn sống trong một hệ quy ước cụ thể. Trong lời nói về vận may, đỏ – đen của tiếng Việt rất rõ và bền; nhưng khi dịch, khi làm việc với người nước khác, hay khi đọc một hệ ký hiệu chuyên ngành, cần hỏi lại màu ấy đang theo quy ước nào. Một chữ "đỏ" mang theo cả một vùng văn hoá, và không phải ai cũng đứng trong cùng vùng đó.
Dùng "số đỏ", "số đen" hôm nay sao cho khéo
Với chính mình, than "số đen" hay khoe "số đỏ" là chuyện bình thường, thậm chí là cách giải toả lành mạnh nếu kèm chút hài hước. Nhưng nói về người khác thì nên cẩn thận hơn. Gọi ai đó "số đen" ngay trước mặt dễ chạm tự ái, nhất là khi họ đang gặp khó; còn gọi ai đó "số đỏ" có thể vô tình gạt đi công sức họ bỏ ra, như thể thành quả chỉ nhờ may.
Một thói quen tốt là chuyển từ "số" sang "lần", "dạo", "đợt": "đợt này anh gặp nhiều chuyện không may" thay vì "anh số đen". Chữ "số" ngầm ý cố định, gắn với cả con người; chữ "đợt" ngầm ý tạm thời, sẽ qua. Tiếng Việt cho phép chọn, và lựa chọn đó ảnh hưởng thật đến cảm giác của người nghe.
Trong văn viết, "số đỏ", "vận đen" hợp với văn kể chuyện, văn có màu khẩu ngữ, tạp bút. Trong văn bản trang trọng hoặc khi phân tích nguyên nhân một sự việc, nên dùng "thuận lợi", "bất lợi", "không may" để người đọc không hiểu nhầm rằng mọi chuyện đã được định trước. Màu sắc làm câu nói sinh động; còn khi cần rõ ràng, chữ trung tính vẫn là lựa chọn an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Số đỏ và may mắn có giống nhau không?
Gần giống về nghĩa, đều chỉ việc gặp điều thuận lợi. Khác ở sắc thái: số đỏ là khẩu ngữ, thường dùng để nhận xét một người hay gặp may, có khi kèm ý đùa hoặc ghen tị nhẹ. May mắn trung tính và dùng được trong mọi văn cảnh, kể cả lời chúc trang trọng.
Vì sao tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng lại tên là Số đỏ?
Vì nhân vật Xuân Tóc Đỏ đi từ chỗ thấp kém lên những vị trí cao nhờ một chuỗi tình cờ và sự láu lỉnh, tức là gặp số đỏ. Nhưng đây là tác phẩm trào phúng: cái may của Xuân phơi bày sự lố bịch của xã hội thành thị lúc ấy hơn là ca ngợi nhân vật.
Đỏ đen có phải chỉ nói về may rủi không?
Đỏ đen thường được dùng để chỉ chuyện ăn thua tiền bạc dựa vào may rủi và mang nghĩa tiêu cực, như sa vào đỏ đen. Khi muốn nói về may rủi một cách trung tính, người ta dùng may rủi hoặc hên xui chứ ít khi dùng đỏ đen.
Người miền Nam có nói số đỏ, số đen không?
Người miền Nam hiểu và có dùng, nhưng trong lời nói hằng ngày quen dùng hên, xui hơn. Số đỏ, đỏ, đen như tính từ là cách nói đậm màu miền Bắc. Nhờ báo chí và mạng xã hội, ranh giới giữa các vùng ngày càng mờ đi.
Vì sao tiếng Việt không dùng màu trắng cho xui dù tang lễ dùng màu trắng?
Ẩn dụ màu sắc trong ngôn ngữ thường đi theo cảm nhận trực tiếp như sáng tối, ấm lạnh hơn là theo quy ước nghi lễ. Màu đen gắn với bóng tối nên thành hình ảnh cho điều xấu ở nhiều ngôn ngữ. Chữ trắng chỉ xuất hiện trong trắng tay, nói về mất mát chứ không nói về vận.
Câu đen thôi đỏ quên đi nên dùng lúc nào?
Hợp với những chuyện không may nhỏ, khi muốn tự an ủi hoặc làm nhẹ không khí, như lỡ xe, mua phải đồ lỗi. Không nên dùng để an ủi người vừa gặp chuyện lớn, vì câu nói mang giọng đùa, dễ khiến người nghe thấy nỗi buồn của mình bị coi nhẹ.