Bốc thăm, rút thăm, tung đồng xu là những cách dùng ngẫu nhiên để quyết định, và chúng có mặt ở hầu hết các nền văn hoá. Lý do chính không phải vì người ta tin "trời chọn", mà vì ngẫu nhiên có một phẩm chất quý: nó không thiên vị ai. Khi các bên ngang nhau, khi tranh cãi không có hồi kết, hay khi việc quyết định bằng con người dễ bị nghi ngờ, giao cho ngẫu nhiên là cách nhanh nhất để mọi người chấp nhận kết quả.
Người Athens cổ chọn phần lớn quan chức bằng rút thăm. Trận bán kết bóng đá châu Âu năm 1968 giữa Ý và Liên Xô được phân định bằng đồng xu. Làng xóm Việt chia ca, chia phần cũng hay bốc thăm. Bài này kể lịch sử và các ví dụ của việc giao quyết định cho ngẫu nhiên, giải thích vì sao người ta dễ chấp nhận kết quả rút thăm hơn kết quả do người chọn, và khi nào bốc thăm là công bằng, khi nào lại là cách né trách nhiệm.
Athens cổ: rút thăm như một công cụ công bằng
Ví dụ nổi tiếng nhất về việc dùng ngẫu nhiên để chọn người là thành Athens thời cổ điển, khoảng thế kỷ thứ năm và thứ tư trước Công nguyên. Phần lớn các vị trí công quyền ở Athens không được bầu mà được rút thăm trong số những công dân đủ điều kiện. Hội đồng năm trăm người, cơ quan chuẩn bị công việc cho đại hội công dân, được chọn bằng rút thăm; nhiều ban bồi thẩm xét xử cũng vậy.
Người Athens còn có một cỗ máy rút thăm gọi là kleroterion: một phiến đá có nhiều hàng khe nhỏ để cắm thẻ tên, cạnh đó là một ống để thả các viên bi màu. Màu bi rơi ra quyết định hàng thẻ nào được chọn. Một vài mảnh kleroterion còn được lưu giữ trong bảo tàng ở Athens. Cách làm nghe đơn giản, nhưng được thiết kế để không ai có thể sắp xếp trước ai sẽ được chọn.
Lý do người Athens chuộng rút thăm, theo các tác giả cổ như Aristotle, là vì bầu cử dễ nghiêng về người giàu, người nổi tiếng, người giỏi ăn nói, còn rút thăm cho mọi công dân cơ hội ngang nhau. Họ cũng giữ bầu cử cho những vị trí cần chuyên môn rõ ràng như chỉ huy quân sự. Sự phân vai ấy cho thấy ngẫu nhiên không được coi là thay thế cho năng lực ở mọi việc, mà là công cụ cho những việc mà sự ngang bằng quan trọng hơn sự chọn lựa.
Ngẫu nhiên trong lịch sử các nền văn hoá: một số ví dụ
Ngoài Athens, việc giao quyết định cho ngẫu nhiên xuất hiện ở nhiều nơi, nhiều thời. Một số trường hợp được sử sách ghi nhận rõ:
- La Mã cổ. Người La Mã dùng rút thăm để phân chia một số nhiệm vụ, như chia tỉnh cho các quan chức sau nhiệm kỳ. Câu nói "alea iacta est", con súc sắc đã được gieo, được sử gia Suetonius gán cho Julius Caesar khi ông vượt sông Rubicon năm 49 trước Công nguyên, trở thành thành ngữ chỉ quyết định không thể rút lại.
- Venice trung cổ. Cộng hoà Venice từ khoảng thế kỷ mười ba bầu người đứng đầu theo một quy trình phức tạp xen kẽ nhiều vòng rút thăm và bỏ phiếu, nhằm chống việc các gia tộc lớn thao túng. Chữ "ballot" của tiếng Anh, lá phiếu, có gốc từ chữ tiếng Ý chỉ viên bi nhỏ dùng trong việc chọn lựa ở Venice.
- Thể thao hiện đại. Tung đồng xu chọn sân, chọn quyền giao bóng vẫn là nghi thức đầu trận ở bóng đá, cricket, bóng bầu dục. Ở giải vô địch bóng đá châu Âu năm 1968, trận bán kết giữa Ý và Liên Xô hoà sau hiệp phụ và được phân định bằng đồng xu, Ý vào chung kết. Về sau, loạt sút luân lưu ra đời một phần để tránh kiểu phân định này.
- Đời sống thường ngày. Chia phần quà, chia ca trực, chọn người đi trước, xếp bảng thi đấu: ở đâu có nhiều người ngang nhau cần chia một thứ không chia đều được, ở đó có bốc thăm.
Điểm chung của các ví dụ: bốc thăm được dùng khi không có tiêu chí nào tốt hơn, hoặc khi các tiêu chí khác dễ bị nghi là thiên vị. Nó không phải cách để hỏi ý trời, mà là cách để không ai phải chịu tiếng là đã chọn.
Vì sao người ta chấp nhận kết quả bốc thăm dễ hơn
Các nhà tâm lý học nghiên cứu về công bằng thường phân biệt hai thứ: công bằng về kết quả (ai được gì) và công bằng về quy trình (cách quyết định có minh bạch, nhất quán, không thiên vị không). Nhiều nghiên cứu cho thấy người ta dễ chấp nhận một kết quả bất lợi hơn nếu tin rằng quy trình công bằng. Bốc thăm là một quy trình rất dễ thấy là công bằng: ai cũng có cơ hội như nhau, ai cũng nhìn thấy cách làm.
Bốc thăm còn có một lợi thế nữa: không ai phải mang tiếng. Khi một người được giao việc khó vì cấp trên chọn, người ấy có thể nghĩ mình bị ghét. Khi việc khó rơi vào mình do bốc thăm, khó trách ai. Người quyết định cũng nhẹ lòng hơn vì không phải đặt mình vào thế chọn người này bỏ người kia.
Trong làng xã Việt, nơi các mối quan hệ chằng chịt và "mất lòng trước được lòng sau" là chuyện hệ trọng, bốc thăm giúp tránh va chạm. Một ví dụ giả định: khu phố cần cử hai hộ đứng ra lo việc chung trong năm, không ai muốn nhận, ai cũng có lý do; bốc thăm giữa những hộ chưa từng nhận là cách giải quyết nhanh mà ít phật lòng. Người được thăm có thể không vui, nhưng ít khi giận ai.
Khi nào bốc thăm là công bằng, khi nào không
Công bằng khi các lựa chọn thật sự ngang nhau. Nếu mọi người đều đủ điều kiện và đều chịu được kết quả, bốc thăm là cách tốt. Ví dụ chia phòng trọ cùng giá, chia lượt trực đêm trong một nhóm cùng việc. Lúc ấy mọi tiêu chí khác cũng chỉ là cái cớ, ngẫu nhiên là trung thực nhất.
Không công bằng khi có người hoàn cảnh khác biệt rõ. Một người đang ốm, một người có con nhỏ, một người vừa trực tuần trước: bốc thăm "công bằng" giữa họ thật ra là bỏ qua khác biệt có thật. Trước khi bốc thăm, nên loại ra những trường hợp có lý do chính đáng, rồi mới để ngẫu nhiên quyết phần còn lại.
Không công bằng khi quy trình không minh bạch. Bốc thăm chỉ có giá trị khi mọi người tin là không có gian lận: thăm giống nhau, trộn đều, người bốc không nhìn thấy. Một cuộc bốc thăm mờ ám còn tệ hơn quyết định trực tiếp, vì nó mượn danh nghĩa công bằng để che sự thiên vị.
Là né trách nhiệm khi việc cần có người chịu trách nhiệm chọn. Những quyết định cần chuyên môn và cần người giải trình, như chọn người phụ trách một việc quan trọng, không nên giao cho ngẫu nhiên. Bốc thăm ở đây là cách để người có quyền quyết khỏi phải giải thích, và hậu quả có khi rất nặng.
Tung đồng xu để biết mình thật sự muốn gì
Có một mẹo quen thuộc khi phân vân giữa hai lựa chọn: tung đồng xu, nhưng điều quan trọng không phải mặt nào rơi xuống, mà là cảm giác của mình lúc đồng xu đang trên không. Nhiều người nhận ra họ đang thầm mong một mặt cụ thể, và đó là lựa chọn họ thật sự muốn. Mẹo này được gán cho nhiều người khác nhau; dù ai nói trước, ý của nó đáng giữ.
Các nhà kinh tế học hành vi cũng đã thử nghiên cứu việc để đồng xu quyết định. Steven Levitt, một nhà kinh tế học người Mỹ, từng mời người tham gia đang phân vân những chuyện lớn như có nên bỏ việc, có nên chia tay, tung đồng xu trên mạng rồi theo dõi họ sau vài tháng. Theo kết quả ông công bố khoảng năm 2016, những người được đồng xu chỉ hướng thay đổi và đã thay đổi thật thường cho biết hài lòng hơn. Đây là một nghiên cứu duy nhất, người tham gia tự chọn tham gia, nên kết luận cần dè dặt.
Điều đáng rút ra không phải là "cứ tung đồng xu cho mọi việc lớn", mà là: khi đã cân nhắc kỹ mà hai lựa chọn vẫn ngang nhau, việc kéo dài phân vân thường tốn hơn cái giá của một lựa chọn chưa tối ưu. Ngẫu nhiên giúp cắt vòng lặp ấy, và giúp ta thấy mình nghiêng về đâu.
Bốc thăm trong lớp học và gia đình: dùng sao cho lành
Thầy cô, cha mẹ dùng bốc thăm khá thường xuyên: gọi học sinh lên bảng, chia việc nhà, chọn ai được chọn món trước. Vài nguyên tắc giúp việc này công bằng mà không gây tổn thương:
- Nói rõ phạm vi trước khi bốc. Bốc thăm cho việc gì, trong số những ai, ai được miễn và vì sao. Trẻ chấp nhận kết quả dễ hơn nhiều khi luật được nói trước chứ không phải sau.
- Không dùng bốc thăm để phạt. Rút thăm xem ai bị phạt dễ khiến trẻ nghĩ hình phạt là chuyện xui, không liên quan tới hành vi. Phạt, nếu có, phải gắn với việc làm cụ thể.
- Xoay vòng để không ai trúng mãi. Ngẫu nhiên thật sự có thể cho một người trúng ba lần liên tiếp. Với việc lặp lại, cách công bằng hơn là bốc thăm thứ tự một lần rồi xoay vòng, hoặc loại người đã trúng ra khỏi lượt sau.
- Đừng gán nhãn hên xui cho trẻ. Câu "con này đen thế" nói đùa vài lần có thể thành cách đứa trẻ nhìn chính mình. Kết quả bốc thăm chỉ là kết quả của lần ấy.
Dùng như vậy, bốc thăm trở thành một bài học nhỏ về công bằng và xác suất cho trẻ, thay vì một bài học về "số". Trẻ học được rằng có những việc không ai muốn làm, và cách chia đều nhất là để cơ hội cho mọi người như nhau.
Ngẫu nhiên, may rủi và chữ "thăm" trong tiếng Việt
Trong tiếng Việt, "thăm" chỉ mảnh giấy, que nhỏ dùng để bốc, và cụm "bắt thăm", "bốc thăm", "rút thăm" đều phổ biến. Người Việt còn nói "được thăm", "trúng thăm" khi mình bị chọn, và sắc thái của chúng phụ thuộc vào việc được chọn là tốt hay xấu. Trúng thăm đi trực Tết thì kêu "xui", trúng thăm phần quà to thì kêu "hên".
Cách nói ấy cho thấy người Việt, như nhiều dân tộc khác, dễ gán chữ may rủi cho những gì vốn chỉ là ngẫu nhiên. Ở góc văn hoá, đây là điều tự nhiên: con người thích kể chuyện, và "mình xui" là một câu chuyện dễ kể hơn "xác suất của mình là một phần mười". Nhưng ở góc tâm lý, nên nhớ: trong một lần bốc thăm minh bạch, không có ai "đen" hay "đỏ" sẵn, chỉ có kết quả của lần ấy.
Vì vậy, khi tổ chức bốc thăm cho con cái, cho học trò, cho đồng nghiệp, nên nói rõ ngay từ đầu: đây là cách chia công bằng, không phải lời phán về ai. Một câu nói như thế giúp người trúng phần khó không mang cảm giác mình kém may, và người trúng phần dễ không mang cảm giác mình được ưu ái. Ngẫu nhiên khi ấy làm đúng việc của nó: chia đều cơ hội, không chia nhãn "hên xui" cho người.
Câu hỏi thường gặp
Kleroterion là gì?
Kleroterion là cỗ máy rút thăm của người Athens cổ, làm bằng đá, có nhiều hàng khe để cắm thẻ tên công dân và một ống thả bi màu. Màu bi quyết định hàng thẻ được chọn. Thiết bị giúp việc chọn người làm bồi thẩm hay quan chức trở nên minh bạch, không ai sắp xếp trước được.
Alea iacta est nghĩa là gì?
Câu Latin này nghĩa là con súc sắc đã được gieo. Theo sử gia Suetonius, Julius Caesar nói câu này khi vượt sông Rubicon năm 49 trước Công nguyên, một quyết định không thể quay lại. Ngày nay câu được dùng để chỉ việc đã quyết thì đi tới cùng.
Trận đấu nào nổi tiếng vì được phân định bằng tung đồng xu?
Trận bán kết giải vô địch bóng đá châu Âu năm 1968 giữa Ý và Liên Xô hoà sau hiệp phụ và được phân định bằng đồng xu, Ý đi tiếp và sau đó vô địch. Những trường hợp như vậy là một lý do để bóng đá đưa loạt sút luân lưu vào luật về sau.
Bốc thăm có phải là để hỏi ý trời không?
Trong lịch sử, một số cộng đồng từng coi rút thăm là cách hỏi ý thần linh, nhưng phần lớn việc bốc thăm trong đời sống, từ Athens cổ đến chia ca trực hôm nay, dựa trên lý do thực tế: ngẫu nhiên không thiên vị ai, nên kết quả dễ được mọi người chấp nhận.
Làm sao để một cuộc bốc thăm minh bạch?
Thăm phải giống nhau về hình dạng, được trộn đều, người bốc không nhìn thấy, và việc bốc diễn ra trước mặt các bên. Nên thống nhất trước luật: trúng thăm thì làm gì, có được đổi không, ai được miễn và vì sao. Ghi lại kết quả để tránh tranh cãi về sau.
Khi nào không nên dùng bốc thăm?
Không nên khi có người hoàn cảnh khác biệt rõ cần được xét riêng, khi việc cần chuyên môn và cần người chịu trách nhiệm lựa chọn, hoặc khi kết quả có thể gây thiệt hại lớn mà không ai đỡ được. Lúc ấy bốc thăm dễ trở thành cách né tránh quyết định.