Trẻ con học cách hiểu may rủi chủ yếu qua lời người lớn giải thích những gì xảy ra với chúng. Khi con được điểm tốt, thua một trận bóng, trượt một kỳ thi, câu cha mẹ nói ngay sau đó dạy con nhiều hơn mọi bài giảng. Cách dạy lành là khen nỗ lực và cách làm, gọi tên phần may rủi một cách thật thà, và giúp con tìm việc làm được tiếp theo, thay vì đổ hết cho số hay đổ hết cho con.
Hai thái cực đều có hại. Dạy con rằng mọi thứ do số khiến con thụ động; dạy con rằng mọi thứ do mình khiến con tự trách khi gặp rủi và kiêu khi gặp may. Bài dưới đây gợi ý cách nói theo từng tình huống, dựa trên một số nghiên cứu tâm lý về cách khen và cách giải thích sự việc, kèm những giới hạn của chính các nghiên cứu ấy.
Vì sao lời giải thích của cha mẹ quan trọng
Mỗi khi có chuyện xảy ra, con người tự giải thích vì sao. Nhà tâm lý học Bernard Weiner, trong các nghiên cứu từ thập niên 1970 về cách người ta quy nguyên nhân cho thành công và thất bại, chỉ ra rằng những lời giải thích ấy khác nhau ở vài chiều: nguyên nhân nằm trong mình hay ngoài mình, ổn định hay thay đổi được, kiểm soát được hay không. Ví dụ, “con thi trượt vì con dốt” là trong mình, ổn định, không kiểm soát được; “con thi trượt vì con ôn chưa đúng chỗ” là trong mình, thay đổi được, kiểm soát được.
Hai lời giải thích ấy dẫn đến hai hành động khác nhau. Đứa trẻ tin mình dốt sẽ bỏ cuộc, vì cố cũng vô ích. Đứa trẻ tin mình ôn chưa đúng chỗ sẽ thử ôn khác đi. Trẻ nhỏ chưa có sẵn cách giải thích riêng, nên thường mượn của người lớn. Câu cha mẹ nói hôm nay có thể thành câu con tự nói với mình nhiều năm sau.
Với chuyện may rủi, điều này càng rõ. Nếu mỗi lần con thua, người lớn nói “tại xui”, con học rằng kết quả nằm ngoài tay mình. Nếu mỗi lần con thua, người lớn nói “tại con không cố”, con học rằng mọi thất bại là lỗi của mình. Cách dạy lành nằm ở giữa: thật thà về phần may rủi, và chỉ ra phần con làm được.
Khen nỗ lực hay khen thông minh: nghiên cứu và tranh luận
Năm 1998, Claudia Mueller và Carol Dweck công bố một loạt thí nghiệm với học sinh lớp năm ở Mỹ. Sau một bài giải đố, một nhóm được khen là thông minh, nhóm khác được khen là đã cố gắng. Rồi các em được chọn làm bài khó hay bài dễ. Nhóm được khen thông minh có xu hướng chọn bài dễ để giữ hình ảnh giỏi; sau khi gặp bài khó và làm kém, các em này cũng làm kém hơn ở lượt sau, và một số em còn khai điểm cao hơn thực tế khi được hỏi.
Từ những nghiên cứu ấy, Dweck phát triển khái niệm tư duy phát triển (tin rằng năng lực thay đổi được qua nỗ lực) và tư duy cố định (tin rằng năng lực là thứ có sẵn), trình bày trong cuốn Mindset (khoảng năm 2006). Ý tưởng lan rất nhanh trong giới giáo dục khắp thế giới.
Tuy vậy, các phân tích tổng hợp và nghiên cứu quy mô lớn về sau cho thấy hiệu quả của các chương trình dạy tư duy phát triển nhỏ hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu, có khi chỉ rõ ở một số nhóm học sinh nhất định. Nghĩa là: cách khen có ảnh hưởng, nhưng không phải chiếc đũa thần. Cha mẹ nên dùng ý tưởng này như một nguyên tắc có lý, không phải công thức bảo đảm con sẽ giỏi.
Cách nói theo từng tình huống
Bảng dưới gợi ý cách nói trong một số tình huống hay gặp. Không cần thuộc lòng câu chữ; điều quan trọng là tinh thần: thật thà, cụ thể, chỉ ra việc làm được.
| Tình huống | Câu nên tránh | Câu gợi ý |
|---|---|---|
| Con được điểm cao | Con thông minh quá, sinh ra để học | Con ôn kỹ phần này nên làm chắc tay, mẹ thấy rõ |
| Con thua do đối thủ mạnh hơn | Tại con kém | Bạn ấy tập lâu hơn con. Con muốn tập thêm phần nào? |
| Con thua do một tình huống rủi | Số con xui lắm | Lần này không may thật. Con đã làm tốt những phần trong tay mình |
| Con thắng nhờ may | Con giỏi nhất | Lần này con có chút may nữa đấy. Phần con làm tốt là gì? |
| Con trượt kỳ thi quan trọng | Bố mẹ biết ngay mà | Con buồn là phải. Mai mình ngồi xem lại cùng nhau nhé |
Để ý dòng thứ tư: dạy con nhận ra phần may khi thắng cũng quan trọng như an ủi con khi thua. Đứa trẻ biết rằng chiến thắng có phần may sẽ bớt kiêu, và sẽ không sụp đổ khi lần sau may không đến.
Nói với con về chữ “số”, “xui”, “hên” trong tiếng Việt
Trẻ con Việt lớn lên giữa những câu như “số con đỏ”, “hôm nay xui ghê”, “hên quá trời”. Những từ này là một phần của tiếng mẹ đẻ, và không cần cấm. Điều cần là giúp con hiểu đó là cách nói, không phải lời giải thích đầy đủ. Một câu “xui thật” sau khi con làm đổ cốc nước là bình thường; một câu “con số xui” lặp đi lặp lại sau mỗi lần con thất bại là đang dán nhãn.
Với trẻ lớn hơn, nên nói chuyện thẳng về chữ “số” trong tục ngữ ca dao: người xưa nói “sống chết có số” để an ủi nhau trước những chuyện ngoài tay, nhưng cũng nói “có làm thì mới có ăn” để nhắc nhau làm phần mình. Cho con thấy cả hai giọng, và hỏi con nghĩ câu nào hợp với chuyện nào, là một bài học văn hoá và một bài học sống cùng lúc.
Cũng nên cẩn thận với những lời doạ dựa vào may rủi để bắt con nghe lời. Những câu kiểu “làm vậy là xui cả năm” có thể khiến trẻ sợ hãi vô cớ, và dạy con làm hay không làm vì sợ chứ không vì hiểu. Nếu muốn con không làm một việc, nên giải thích lý do thật.
Khi con thất bại: một cuộc trò chuyện từng bước
Sau một thất bại lớn với con, như trượt kỳ thi chuyển cấp, thua trận chung kết, không được chọn vào đội, có thể đi qua các bước sau, không cần làm hết trong một buổi:
- Ghi nhận cảm xúc. “Con buồn lắm phải không.” Không vội nói “có gì đâu”, không vội tìm bài học.
- Để con kể. Hỏi con thấy chuyện xảy ra thế nào, lắng nghe mà chưa sửa. Trẻ thường tự nói ra nhiều điều khi được nghe.
- Cùng tách phần may và phần làm được. “Phần nào con thấy là không may? Phần nào con nghĩ lần sau làm khác được?”
- Chọn một việc nhỏ. Không cần kế hoạch lớn. Một việc như “mỗi tối luyện thêm mười phút” đủ để con thấy mình còn có thể làm gì.
- Kể chuyện của chính mình. Cha mẹ kể một lần mình thất bại và đã làm gì sau đó giúp con thấy thất bại là chuyện bình thường của người lớn.
Điều quan trọng nhất là con cảm thấy cha mẹ vẫn đứng về phía mình, dù kết quả thế nào. Đứa trẻ được an toàn khi thua sẽ dám thử nhiều hơn, và như các bài khác trong chuyên mục này đã nói, người dám thử nhiều thường trông như người may mắn hơn.
Dạy con giúp người khác gặp may
Một phần ít được nói đến khi dạy con về may rủi là dạy con trở thành may mắn của người khác. Một đứa trẻ cho bạn mượn bút khi bạn quên, chỉ đường cho người lạ, giới thiệu bạn mới vào nhóm chơi là đang làm điều ấy. Những việc nhỏ này dạy con rằng may rủi không chỉ là thứ rơi xuống từ trời, mà còn là thứ con người trao cho nhau.
Có thể hỏi con mỗi tối hai câu: “Hôm nay con gặp may điều gì?” và “Hôm nay con có giúp ai gặp may không?”. Câu đầu giúp con để ý những điều tốt đang có; câu sau giúp con thấy mình có thể tạo điều tốt cho người khác. Thói quen này đơn giản, không tốn kém, và có thể bắt đầu từ khi con biết nói.
Ở tuổi lớn hơn, con có thể tham gia những việc giúp người theo cách thực tế: kèm bài cho em nhỏ hàng xóm, chia sách cũ cho bạn ở vùng khó khăn, rủ bạn mới chuyển trường vào nhóm học. Những việc này dạy con một điều mà nghiên cứu về mạng lưới quan hệ cũng chỉ ra: nhiều cơ hội đi qua người khác, và mỗi người đều có thể là chiếc cầu đưa cơ hội đến cho ai đó.
Trẻ cũng nên được dạy rằng có những bạn kém may hơn mình vì hoàn cảnh, như nhà nghèo, bố mẹ đau ốm, ở xa trường, và điều đó không phải lỗi của bạn. Hiểu được như vậy giúp con không coi thường người khác, và lớn lên thành người biết san sẻ cơ hội.
Những điều cha mẹ không nên hứa
Có những câu cha mẹ nói với ý tốt nhưng có thể làm con thất vọng về sau. “Cứ cố gắng là sẽ thành công” là một ví dụ: nỗ lực làm tăng cơ hội, nhưng không bảo đảm kết quả. Khi con cố hết sức mà vẫn trượt, con có thể kết luận rằng mình cố chưa đủ, hoặc rằng lời cha mẹ là sai. Cách nói chính xác hơn là: “Cố gắng giúp con có nhiều cơ hội hơn, và dù kết quả thế nào, cố gắng ấy không mất đi.”
Tương tự, nên tránh hứa rằng “người tốt sẽ gặp may”. Truyện cổ tích Việt có nhiều kết thúc có hậu, như Tấm Cám, Cây khế, và đó là ước mong đẹp của dân gian về lẽ công bằng. Nhưng trẻ lớn lên sẽ thấy người tốt cũng gặp rủi. Cách giải thích hợp lý là: sống tốt khiến mình có nhiều người thương, nhiều người giúp, và điều đó làm cuộc sống dễ chịu hơn, nhưng không có nghĩa là không bao giờ gặp chuyện không may.
Một lời hứa nữa nên tránh là “con giỏi thì không ai lấy mất được của con”. Trong đời thật, người giỏi vẫn có thể mất việc vì công ty giải thể, mất cơ hội vì một lần ốm đúng ngày thi. Thay vào đó, cha mẹ nên nói rằng tay nghề và hiểu biết là thứ đi theo con, giúp con đứng dậy nhanh hơn sau mỗi lần mất mát, dù không ngăn được mọi mất mát. Đó là lời hứa mà đời có thể giữ được.
Dạy con một cái nhìn thật thà về may rủi có thể kém êm tai hơn những lời hứa, nhưng nó giúp con vững vàng hơn khi bước ra một thế giới không phải lúc nào cũng công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu nói chuyện với con về may rủi?
Từ khi con biết nói, cha mẹ đã có thể dùng những câu đơn giản như lần này không may, con thử lại nhé. Những cuộc trò chuyện sâu hơn về số phận, công bằng, hoàn cảnh hợp với trẻ từ khoảng cuối tiểu học, khi con đã có thể so sánh mình với bạn bè.
Có nên cho con biết khi con thắng nhờ may không?
Nên, nhưng nhẹ nhàng và kèm theo ghi nhận phần con làm tốt. Điều này giúp con có cái nhìn thật về thành tích của mình, bớt kiêu, và không sụp đổ khi lần sau may không đến. Tránh nói kiểu gạt hết công của con đi.
Con hay nói “con xui lắm” thì cha mẹ nên làm gì?
Đừng tranh cãi ngay. Hỏi con vì sao con nghĩ vậy, nghe con kể những chuyện cụ thể. Sau đó cùng con xem lại từng chuyện: chuyện nào là may rủi thật, chuyện nào con có thể làm khác. Dần dần giúp con thay câu khái quát bằng câu cụ thể.
Khen con thông minh có phải là sai không?
Không hẳn sai, nhưng nếu chỉ khen thông minh mà không khen cách làm, con dễ sợ thử những việc khó vì sợ mất danh hiệu giỏi. Cách cân bằng là khen cụ thể vào cách con làm, như con kiên nhẫn thử nhiều cách, và thỉnh thoảng mới khen phẩm chất chung.
Con thất bại nhiều lần liên tiếp thì có nên khuyên con bỏ không?
Tuỳ. Có những việc nên kiên trì, có những việc nên đổi hướng. Cha mẹ và con nên cùng xem con có còn thích việc đó không, có tiến bộ dù chậm không, và có cách nào khác để đạt mục tiêu không. Bỏ một việc không hợp để thử việc khác cũng là một lựa chọn tốt.
Nếu ông bà hay nói với con về số phận, cha mẹ nên làm gì?
Không cần phản bác trước mặt con. Có thể sau đó nói chuyện riêng với con rằng ông bà nói theo cách của người xưa, có phần an ủi, có phần nhắc nhở, và cùng con xem câu nói ấy hợp với chuyện nào. Tôn trọng ông bà và giữ cái nhìn thật thà có thể đi cùng nhau.