Gặp một chuyện rủi như trượt kỳ thi, mất việc, làm ăn thua lỗ, tai nạn nhỏ, điều đầu tiên nên làm không phải là tìm bài học ngay, mà là cho mình qua cơn sốc: ăn, ngủ, có người bên cạnh. Sau đó mới đến nhìn lại: tách phần do mình và phần do hoàn cảnh, ghi lại điều rút ra, rồi bước một bước nhỏ để thử lại. Chuyện rủi không đổi được, nhưng thời gian nằm xuống và việc làm tiếp theo thì đổi được.
Tự tạo vận may không chỉ là đón may, mà còn là cách đi qua rủi. Người đứng dậy nhanh có thêm nhiều lần thử trong đời, và nhìn từ xa, họ trông như người may hơn. Bài dưới đây đi từng bước, dựa trên kinh nghiệm dân gian và một số hiểu biết có căn cứ của tâm lý học. Đây là gợi ý cho người đang muốn nhìn lại, không thay cho sự giúp đỡ của chuyên gia khi nỗi buồn quá nặng.
Bước đầu: qua cơn sốc trước, bài học để sau
Ngay sau chuyện rủi, đầu óc thường ở trong trạng thái báo động: tim đập nhanh, khó ngủ, nghĩ đi nghĩ lại một cảnh. Đây là phản ứng bình thường của cơ thể trước tổn thất, không phải dấu hiệu yếu đuối. Ở trạng thái ấy, mọi cố gắng “rút bài học” thường biến thành tự trách hoặc đổ lỗi, vì đầu óc chưa đủ bình tĩnh để nhìn công bằng.
Việc nên làm trong những ngày đầu rất bình thường: ăn đủ bữa, ngủ đủ giấc trong khả năng, đi bộ một chút, ở gần người mình tin. Người xưa có câu “còn người là còn của”: khi mất mát vật chất, việc đầu tiên là giữ cho người còn nguyên. Những quyết định lớn như nghỉ hẳn việc, bán tài sản, cắt đứt quan hệ nên hoãn lại vài ngày nếu không thật sự gấp.
Cũng nên để ý rằng phản ứng của mỗi người trước chuyện rủi rất khác nhau. Có người cần nói nhiều, có người cần im lặng; có người muốn làm việc ngay để quên, có người cần nghỉ hẳn vài ngày. Không có cách phản ứng nào là đúng chuẩn, miễn là nó không làm hại thêm bản thân.
Nếu là người thân của người gặp chuyện, đây là lúc giúp việc cụ thể hơn là khuyên. Một bữa cơm, một lần đưa đón, một buổi ngồi nghe mà không chen lời khuyên giá trị hơn nhiều câu “trong cái rủi có cái may”. Câu ấy đúng, nhưng chỉ nên để người trong cuộc tự nói ra khi đã sẵn sàng.
Tách phần do mình và phần do hoàn cảnh
Khi đã bình tĩnh hơn, việc quan trọng nhất là tách chuyện rủi thành hai phần: phần do quyết định, hành động của mình, và phần do hoàn cảnh, ngẫu nhiên. Người hay tự trách dồn hết vào phần đầu; người hay đổ lỗi dồn hết vào phần sau. Cả hai đều làm lệch bài học. Phần lớn chuyện rủi trong đời có cả hai, trộn theo tỉ lệ khác nhau.
Một câu hỏi giúp tách: với những gì mình biết lúc đó, quyết định ấy có hợp lý không? Nếu có, phần lớn chuyện rủi là do hoàn cảnh, và điều cần làm là chấp nhận rằng quyết định đúng vẫn có thể cho kết quả xấu. Nếu không, có những thông tin mình đã bỏ qua hay những bước mình đã làm vội, và đó là chỗ cần sửa lần sau.
Ví dụ giả định: một người nuôi tôm ở Cà Mau mất vụ vì đợt nắng nóng bất thường. Phần hoàn cảnh là thời tiết. Phần do mình có thể là thả nuôi mật độ dày hơn khuyến cáo, hay không chuẩn bị máy sục khí dự phòng. Nhìn như vậy không làm người ấy bớt mất tiền, nhưng giúp vụ sau tốt hơn và giúp người ấy không tự kết luận rằng mình “không có số làm ăn”. Tách được hai phần là điều kiện để học được mà không tự dằn vặt.
Viết ra: cách đơn giản có nghiên cứu ủng hộ
Một trong những cách nhìn lại có nhiều nghiên cứu nhất là viết ra cảm xúc và suy nghĩ về sự việc. Từ giữa thập niên 1980, nhà tâm lý học Mỹ James Pennebaker và cộng sự đã thử cho người tham gia viết về trải nghiệm khó khăn nhất của họ trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi ngày, liên tiếp vài ngày. So với nhóm viết về chuyện thường ngày, nhiều nhóm viết về trải nghiệm khó cho thấy một số cải thiện về sức khoẻ và tâm trạng trong những tuần sau.
Các nghiên cứu lặp lại về sau cho kết quả không đồng đều: hiệu quả thường nhỏ đến vừa, có người được lợi nhiều, có người ít. Điều được ghi nhận khá thống nhất là những bài viết có hiệu quả nhất thường dần chuyển từ kể lại cảm xúc sang hiểu và giải thích sự việc, dùng nhiều chữ như “vì”, “nhận ra”, “hiểu”. Viết giúp biến một mớ cảm xúc rối thành một câu chuyện có đầu có cuối.
Cách làm không cần cầu kỳ: một cuốn sổ, vài buổi tối, viết thật lòng mà không lo câu chữ, không cần cho ai đọc. Nếu viết làm mình buồn quá mức, có thể dừng lại. Với những chuyện quá nặng như mất người thân, bạo lực, viết một mình không thay được sự đồng hành của người thân và chuyên gia tâm lý.
Những câu tự nói hay gặp và cách nói lại
Sau chuyện rủi, người ta hay tự nói với mình những câu khái quát quá mức. Cách nói lại không phải là tô hồng, mà là nói cho chính xác hơn:
| Câu hay tự nói | Vì sao nó lệch | Cách nói lại chính xác hơn |
|---|---|---|
| Mình lúc nào cũng xui | Lấy một chuỗi chuyện xấu gần đây khái quát thành cả đời | Dạo này mình gặp mấy chuyện không may liên tiếp |
| Tất cả là lỗi của mình | Bỏ qua phần hoàn cảnh | Có phần mình làm chưa tốt, và có phần ngoài tay mình |
| Không bao giờ làm được nữa | Biến một lần thất bại thành kết luận vĩnh viễn | Lần này chưa được, lần sau cần chuẩn bị khác |
| Người khác đều may hơn mình | Chỉ thấy phần thành công của người khác | Mình không biết hết những chuyện rủi người khác đã gặp |
| Chắc mình không có số | Giao toàn bộ cho số phận, bỏ trống phần trong tay | Có phần mình không đổi được, có phần mình còn làm được |
Các nhà tâm lý học nghiên cứu cách giải thích sự việc, như Martin Seligman, gọi kiểu khái quát ở cột đầu là lối giải thích bi quan: coi chuyện xấu là vĩnh viễn, lan ra mọi mặt, và hoàn toàn do mình. Cách nói lại ở cột cuối không phủ nhận chuyện xấu, chỉ giới hạn nó lại đúng kích thước thật.
“Trong cái rủi có cái may”: dùng cho đúng lúc
Tiếng Việt có câu “trong cái rủi có cái may”, và nhiều chuyện đời đúng như thế: người mất việc tìm được nghề hợp hơn, người trượt đại học học nghề rồi thành thợ giỏi, người thua lỗ một lần học được cách giữ tiền. Câu nói giúp nhìn rộng ra, thấy chuyện rủi chỉ là một đoạn của câu chuyện dài hơn. Điển tích Tái ông thất mã cũng cùng tinh thần ấy.
Nhưng câu này có hai cách dùng sai. Thứ nhất là dùng quá sớm, khi người trong cuộc còn đang đau, khiến họ cảm thấy nỗi đau của mình bị gạt đi. Thứ hai là ép mọi chuyện rủi phải có “cái may” đi kèm. Có những chuyện rủi chỉ là rủi, không đem lại điều tốt nào, như mất một người thân. Với những chuyện ấy, việc tìm cái may có thể trở thành gánh nặng thêm.
Cách dùng lành mạnh là coi câu này như một câu hỏi mở chứ không phải một kết luận: trong chuyện này, có điều gì mình học được, có cánh cửa nào mở ra không? Nếu có, tốt. Nếu chưa thấy, cũng không sao; có những điều chỉ hiện ra sau nhiều năm, và có những điều không bao giờ hiện ra. Các nhà nghiên cứu về sự trưởng thành sau sang chấn cũng nhấn mạnh rằng sự trưởng thành ấy là điều có thể xảy ra, không phải điều bắt buộc.
Bước một bước nhỏ để thử lại
Sau khi nhìn lại, điều quan trọng là quay lại với hành động, dù rất nhỏ. Một vài gợi ý để quay lại mà không bị ngợp:
- Chọn một việc nhỏ hơn mức cũ. Người vừa thất bại một dự án lớn có thể bắt đầu bằng một việc nhỏ chắc chắn làm được, để lấy lại cảm giác mình có năng lực.
- Đặt mốc thời gian vừa phải. Không cần “tuần sau phải ổn”. Một mốc như “trong tháng này gửi lại ba hồ sơ” vừa có hướng vừa không ép.
- Đổi một điều dựa trên bài học. Nếu đã tách được phần do mình, chọn đúng một điều để làm khác. Thay đổi quá nhiều cùng lúc khó duy trì và khó biết cái gì có tác dụng.
- Kể cho một người đáng tin. Nói với ai đó mình đang thử lại giúp mình giữ cam kết, và người ấy có thể đưa đến những cơ hội mình không ngờ.
- Ghi nhận mỗi lần bước ra, không chỉ mỗi lần thành công. Sau chuyện rủi, bản thân việc thử lại đã là một thành quả.
Nhịp đứng dậy của mỗi người khác nhau. Có người cần vài ngày, có người cần vài tháng. So nhịp của mình với người khác chỉ làm mọi thứ chậm thêm.
Khi nào cần tìm sự giúp đỡ
Phần lớn nỗi buồn sau chuyện rủi nhẹ dần theo thời gian, nhất là khi có người thân bên cạnh. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nên tìm sự giúp đỡ từ người có chuyên môn: buồn bã, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần mà không đỡ; mất ngủ, bỏ ăn kéo dài; không làm được những việc thường ngày; cảm thấy vô vọng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
Với những dấu hiệu ấy, nên nói chuyện ngay với người thân và tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý ở cơ sở y tế. Đây không phải là thất bại hay yếu đuối, mà là cách chăm sóc sức khoẻ như khi bị thương ở chân thì đi khám. Ở nhiều tỉnh thành, các bệnh viện lớn đã có khoa hoặc phòng khám tâm lý, tâm thần.
Một điều nữa cần nhớ: tìm giúp đỡ không có nghĩa là phải chờ đến lúc tệ nhất. Nói chuyện với một chuyên gia tâm lý khi đang vật lộn với một chuyện rủi, dù chưa có dấu hiệu nặng, cũng giúp nhìn lại sự việc rõ hơn và đứng dậy nhanh hơn, như việc đi khám sớm giúp vết thương lành nhanh.
Người xung quanh cũng nên để ý những người vừa gặp chuyện lớn mà bỗng im lặng khác thường. Một câu hỏi thăm chân thành, một lời mời đi ăn, có khi là sợi dây giúp họ không trượt sâu thêm. Tự tạo vận may, xét cho cùng, cũng là chuyện của cả một cộng đồng biết đỡ nhau dậy.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên “vượt qua” một chuyện rủi?
Không có thời hạn chung. Mất một khoản tiền nhỏ khác mất việc, mất việc khác mất người thân. Điều đáng để ý không phải là đã bao lâu, mà là mình có đang dần làm lại được những việc thường ngày không. Nếu nhiều tuần mà không khá hơn, nên tìm người giúp.
Có nên kể chuyện rủi của mình lên mạng xã hội không?
Tuỳ mục đích. Chia sẻ có thể nhận được động viên, nhưng cũng có thể nhận phán xét, và những gì đã đăng khó rút lại. Khi cảm xúc còn nóng, nên viết riêng trước, chờ vài ngày rồi mới quyết định có đăng không và đăng đến đâu.
Viết nhật ký về chuyện buồn có làm buồn thêm không?
Trong lúc viết, nhiều người thấy buồn hơn một chút, điều này các nghiên cứu cũng ghi nhận. Nhưng về sau, phần lớn thấy nhẹ hơn. Nếu viết khiến mình bị cuốn vào cảm xúc quá mạnh, nên dừng và chọn cách khác như nói chuyện với người tin cậy.
Làm sao để không tự trách quá mức?
Thử hỏi: nếu bạn thân gặp đúng chuyện này, mình sẽ nói gì với họ? Phần lớn người ta tử tế với bạn hơn với chính mình. Dùng lại những lời ấy cho mình là cách đơn giản để giảm tự trách mà vẫn giữ được bài học.
Người hay gặp chuyện rủi liên tiếp có phải là kém may thật không?
Có thể là một chuỗi ngẫu nhiên, vì chuỗi chuyện xấu liên tiếp xảy ra thường hơn ta tưởng. Cũng có thể có nguyên nhân chung như căng thẳng kéo dài, làm việc quá sức, hoàn cảnh khó. Tìm nguyên nhân chung có ích hơn kết luận mình kém may.
Có nên dùng câu “của đi thay người” để an ủi người mất tài sản không?
Câu này có ý tốt và hợp khi người ấy đã thoát một tai nạn mà chỉ mất của. Nhưng với người mất cả cơ nghiệp, câu nói có thể nghe như gạt đi nỗi lo rất thật về cuộc sống. Lúc ấy, hỏi họ cần giúp gì cụ thể thường có ích hơn.