Một thành công thường có cả hai phần: may mắn và thực lực. Cách tách chúng ra không phải là đoán theo cảm tính, mà là xét xem kết quả có lặp lại được không, có cố tình làm kém được không, và quyết định có hợp lý với thông tin lúc đó không. Việc nào kết quả ổn định qua nhiều lần, người giỏi thắng người kém gần như mọi lần, thì phần thực lực lớn. Việc nào kết quả nhảy lung tung, người giỏi vẫn hay thua, thì phần may lớn.
Câu hỏi này không chỉ để chấm điểm người khác. Hiểu đúng tỉ lệ may và thực lực trong việc mình làm giúp biết nên rút bài học từ đâu, nên kiên trì đến mức nào, và nên nhìn thành công của người khác với thái độ nào. Bài dưới đây giới thiệu một số khung nghĩ có căn cứ, chủ yếu từ cuốn The Success Equation của Michael Mauboussin (khoảng năm 2012), và cách áp dụng vào đời thường.
Dải may – kỹ năng: mỗi việc nằm ở một chỗ khác
Mauboussin, một nhà đầu tư và giảng viên người Mỹ, đề xuất hình dung mọi hoạt động trên một dải liên tục. Một đầu là những việc gần như thuần may, như tung đồng xu hay bốc thăm: người giỏi nhất cũng không làm tốt hơn người khác. Đầu kia là những việc gần như thuần kỹ năng, như chạy cự ly ngắn hay đánh cờ giữa hai người chênh lệch trình độ: người giỏi hơn gần như luôn thắng.
Phần lớn việc trong đời nằm ở giữa, với tỉ lệ khác nhau. Kinh doanh nhỏ, đầu tư, bóng đá, thi tuyển, sáng tác đều có cả hai phần. Biết một việc nằm ở đâu trên dải giúp đặt kỳ vọng đúng. Ở việc nghiêng về kỹ năng, một lần thua đáng để rút bài học nghiêm túc. Ở việc nghiêng về may, một lần thua có thể chỉ là nhiễu, và đổi chiến lược sau mỗi lần thua lại là sai lầm.
Một cách ước lượng thô là xem người mới vào nghề có thể thắng người lâu năm thường xuyên đến đâu. Nếu người mới thắng khá thường, việc ấy nghiêng về may. Nếu người mới gần như không bao giờ thắng, việc ấy nghiêng về kỹ năng. Ở chợ, một người bán hàng mới có thể có ngày bán đắt hơn người bán lâu năm, nhưng qua một năm, người lâu năm gần như luôn đứng trên, vì hiểu khách, hiểu hàng, hiểu mùa.
Điều quan trọng là vị trí trên dải phụ thuộc vào số lần. Trong một lần, nhiều việc trông như may; qua trăm lần, phần kỹ năng mới hiện ra. Một đội bóng mạnh có thể thua một trận vì bóng chạm cột dọc, nhưng qua cả mùa giải họ thường đứng trên đội yếu. Vì vậy, đánh giá thực lực qua một lần kết quả gần như luôn là đánh giá vội.
Ba phép thử để tách may khỏi thực lực
Có cố tình thua được không? Đây là phép thử Mauboussin hay nhắc. Nếu một người có thể cố tình làm kém đi, nghĩa là hành động của họ ảnh hưởng đến kết quả, và có kỹ năng. Không ai cố tình thua được khi tung đồng xu, nhưng ai cũng cố tình thua được khi chạy đua. Việc nào cố tình làm kém được thì có phần kỹ năng đáng kể.
Kết quả có lặp lại được không? Một người thắng một lần có thể nhờ may. Một người thắng ổn định qua nhiều lần, trong nhiều điều kiện khác nhau, thì nhiều khả năng có thực lực. Khi đánh giá ai đó, nên nhìn chuỗi kết quả dài thay vì một thành tích nổi bật.
Quyết định có hợp lý với thông tin lúc đó không? Tách quyết định khỏi kết quả. Một quyết định tốt có thể cho kết quả xấu vì xui, một quyết định tệ có thể cho kết quả tốt vì may. Hỏi xem với những gì người ấy biết khi quyết định, cách làm có hợp lý không, có chuẩn bị đủ không. Đây là cách đánh giá công bằng hơn nhìn kết quả.
Thiên kiến kết quả: khi ta chấm điểm quyết định theo may rủi
Con người có xu hướng đánh giá một quyết định theo kết quả của nó: kết quả tốt thì quyết định đúng, kết quả xấu thì quyết định sai. Các nhà tâm lý học gọi đây là thiên kiến kết quả. Cựu vận động viên chơi bài chuyên nghiệp Annie Duke, trong cuốn Thinking in Bets (khoảng năm 2018), dùng chữ resulting để gọi thói quen này và coi nó là một trong những lỗi tư duy phổ biến nhất.
Ví dụ giả định: hai người lái xe về quê dịp Tết. Người thứ nhất phóng nhanh, vượt ẩu, về đến nơi an toàn. Người thứ hai lái cẩn thận, giữ tốc độ, nhưng bị một xe khác tông vào. Nếu chỉ nhìn kết quả, người thứ nhất “đúng”, người thứ hai “sai”. Ai cũng thấy kết luận ấy vô lý, nhưng trong công việc và kinh doanh, ta thường xuyên kết luận kiểu đó mà không nhận ra.
Hậu quả của thiên kiến kết quả là học sai bài học. Người được may sẽ tin rằng cách làm ẩu của mình là đúng và lặp lại, cho đến khi may hết. Người gặp rủi sẽ bỏ một cách làm tốt chỉ vì một lần không thành. Tự tạo vận may, xét cho cùng, là cải thiện quy trình, và muốn cải thiện quy trình thì phải đánh giá quy trình, không đánh giá may rủi.
Nghịch lý kỹ năng: càng giỏi đều, may càng quyết định
Mauboussin chỉ ra một hiện tượng nghe có vẻ ngược đời mà ông gọi là nghịch lý kỹ năng. Trong một lĩnh vực, khi trình độ của mọi người cùng tăng lên và trở nên đồng đều, sự khác biệt về kỹ năng giữa người đứng đầu và người xếp sau thu hẹp lại. Khi đó, kết quả cuối cùng lại phụ thuộc nhiều hơn vào may mắn, dù ai cũng giỏi hơn trước.
Ví dụ thường được nhắc là môn bóng chày Mỹ: thời xưa, có cầu thủ đạt thành tích đánh bóng vượt xa đồng nghiệp, như Ted Williams năm 1941. Về sau, khi trình độ chung của các cầu thủ và đội ngũ ném bóng tăng lên, rất khó có ai tách xa phần còn lại như thế. Không phải vì người giỏi kém đi, mà vì mọi người đều giỏi gần bằng nhau.
Hiện tượng này có ở nhiều nơi gần gũi. Trong một kỳ thi tuyển cạnh tranh mà thí sinh đều ôn kỹ, chênh lệch nửa điểm giữa người đỗ và người trượt có thể đến từ một câu hỏi rơi đúng phần mình chắc, một buổi sáng khoẻ hay mệt. Hiểu nghịch lý này giúp người trượt bớt tự trách, và giúp người đỗ bớt kiêu: ở vùng sát nút, may đóng góp nhiều hơn ta muốn thừa nhận.
Ước lượng nhanh: việc của mình nằm ở đâu trên dải
Bảng dưới xếp một số hoạt động quen thuộc theo mức nghiêng về may hay về kỹ năng. Đây là ước lượng định tính, nhằm gợi ý cách nghĩ, không phải số đo chính xác:
| Hoạt động | Nghiêng về | Nên đánh giá thế nào |
|---|---|---|
| Tung đồng xu, bốc thăm | Gần như thuần may | Không rút bài học từ kết quả |
| Đầu tư ngắn hạn | Nhiều may | Đánh giá qua nhiều năm, xem quy trình |
| Kinh doanh nhỏ năm đầu | Trộn lẫn | Tách thời thế, vị trí, cách làm |
| Thi tuyển cạnh tranh sát nút | Trộn lẫn | Xem nhiều lần thi thử, không chỉ một kỳ |
| Tay nghề thủ công, chơi nhạc cụ | Nhiều kỹ năng | Rút bài học từ mỗi lần làm hỏng |
| Chạy cự ly ngắn | Gần như thuần kỹ năng | Kết quả phản ánh khá đúng thực lực |
Lời khuyên chung: ở việc nghiêng về kỹ năng, luyện tập có chủ đích là con đường chính. Ở việc nghiêng về may, quản lý rủi ro, giữ dự phòng và kiên nhẫn với số lần thử quan trọng hơn. Phần lớn việc trong đời cần cả hai.
Nhìn thành công của người khác: đừng chép quá tay
Sách báo hay kể chuyện những người thành công lớn và rút ra bài học “hãy làm như họ”. Vấn đề là ta chỉ nghe chuyện người thắng. Có thể còn rất nhiều người làm y hệt mà thất bại, nhưng không ai viết sách về họ. Nhà kinh tế học Robert Frank, trong cuốn Success and Luck (khoảng năm 2016), lập luận rằng ở những cuộc cạnh tranh mà người thắng được hưởng gần hết, như thị trường sách, nhạc, công nghệ, may mắn đóng vai trò lớn hơn ta thường tin, kể cả khi người thắng đúng là rất giỏi.
Nhà tâm lý học Daniel Kahneman, trong Tư duy nhanh và chậm (khoảng năm 2011), cũng đưa ra một cách nói gọn được trích nhiều: thành công bằng tài năng cộng may mắn; thành công lớn bằng tài năng nhiều hơn một chút cộng may mắn nhiều hơn rất nhiều. Câu này không phủ nhận tài năng, chỉ nhắc rằng ở đỉnh, phần may lớn dần.
Bài học thực tế: khi học từ người thành công, hãy chép những thói quen có lý do rõ ràng, như chăm chỉ, học liên tục, giữ chữ tín, và thận trọng với những quyết định táo bạo mà may mắn đã cứu họ. Một người từng dồn hết vốn vào một lần và thắng không chứng minh rằng dồn hết vốn là đúng.
Thừa nhận phần may: vì sao đó là dấu hiệu của người giỏi
Nhiều người ngại thừa nhận phần may trong thành công của mình, sợ bị coi là không xứng đáng. Nhưng thừa nhận phần may lại có lợi cho chính người thành công. Người biết mình có phần may sẽ không tự tin quá mức, không dồn hết vào lần sau, và chuẩn bị cho ngày may không đến. Người tin mọi thứ là do mình thì dễ chủ quan, và thường gặp cú ngã lớn nhất ngay sau chuỗi thắng dài.
Robert Frank còn chỉ ra một điểm thú vị: những người nhận ra vai trò của may mắn trong thành công của mình có xu hướng hào phóng hơn, sẵn lòng đóng góp cho cộng đồng hơn. Điều này hợp lý: ai thấy mình được giúp bởi hoàn cảnh sẽ dễ muốn trả lại cho hoàn cảnh. Tục ngữ Việt có câu “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, cũng là một cách thừa nhận rằng thành quả hôm nay không hoàn toàn do mình.
Trong một nhóm làm việc, người lãnh đạo thừa nhận phần may cũng giúp cả nhóm học đúng bài học. Khi một dự án thành công, nếu nói rõ phần nào nhờ làm tốt, phần nào nhờ hoàn cảnh thuận, nhóm sẽ biết điều gì cần giữ và điều gì không nên trông chờ lần sau. Khi một dự án thất bại, cách nói tương tự giúp nhóm không đổ lỗi bừa và không bỏ những cách làm vẫn đúng.
Thừa nhận phần may cũng không có nghĩa là xem nhẹ công sức. Câu nói lành mạnh nhất có lẽ là: “Mình đã cố gắng, và mình cũng gặp may.” Câu ấy vừa trung thực với bản thân, vừa tôn trọng những người cố gắng không kém mà chưa gặp may.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình giỏi thật hay chỉ gặp may?
Nhìn nhiều lần chứ không nhìn một lần. Xem kết quả của mình có ổn định qua nhiều điều kiện không, có người làm giỏi hơn mình đánh giá mình thế nào, và mình có giải thích được vì sao mình làm tốt không. Nếu chỉ có một thành tích nổi bật và không giải thích được, phần may có thể lớn.
Ăn may có phải là xấu không?
Không. Ăn may chỉ là hưởng kết quả tốt mà mình không làm ra. Điều không tốt là nhầm ăn may thành thực lực, rồi dựa vào đó ra những quyết định lớn. Biết mình đã ăn may là cách tốt để tận dụng kết quả mà không chủ quan.
Sách The Success Equation có bản tiếng Việt không?
Thông tin về bản dịch tiếng Việt chưa rõ nên bài không khẳng định. Người đọc tiếng Anh có thể tìm bản gốc của Michael Mauboussin. Nội dung sách khá kỹ thuật ở một số chương, dùng nhiều ví dụ thể thao và đầu tư Mỹ.
Phép thử cố tình thua có áp dụng được cho mọi việc không?
Không hoàn toàn. Nó cho biết việc ấy có thành phần kỹ năng hay không, chứ không cho biết tỉ lệ. Gần như mọi việc ngoài trò may rủi thuần tuý đều có thể cố tình làm kém, nên cần kết hợp với việc xem kết quả qua nhiều lần để ước lượng phần kỹ năng lớn đến đâu.
Vì sao người thành công hay kể chuyện của mình như thể không có may?
Phần vì trí nhớ con người hay sắp xếp lại quá khứ thành câu chuyện có lý, trong đó mình là người chủ động. Phần vì người nghe thích câu chuyện có bài học rõ ràng. Phần nữa là muốn được coi là xứng đáng. Đọc chuyện thành công nên đọc với chút hoài nghi.
Biết phần may lớn thì có nên bớt cố gắng không?
Không. Cố gắng làm tăng cơ hội ở mọi việc có phần kỹ năng, và giúp mình sẵn sàng khi may đến. Biết phần may lớn chỉ giúp đặt kỳ vọng đúng, không quá tự trách khi thua và không quá tự mãn khi thắng, chứ không phải lý do để buông.