Moirai là ai: ba nữ thần se, đo và cắt sợi chỉ đời người trong thần thoại Hy Lạp

Moirai (số ít là Moira) là ba nữ thần số phận trong thần thoại Hy Lạp cổ: Clotho se sợi chỉ đời người, Lachesis đo độ dài của sợi chỉ và chia phần cho mỗi người, Atropos cắt sợi chỉ khi đời người chấm dứt. Người La Mã có bộ ba tương ứng gọi là Parcae. Hình ảnh ba người đàn bà ngồi bên guồng sợi đã đi vào thơ ca, hội hoạ, và cả tiếng nói hằng ngày của nhiều dân tộc châu Âu.

Điều đáng chú ý là chữ moira ban đầu không có nghĩa "số mệnh" theo kiểu bí ẩn, mà nghĩa là "phần", phần được chia, như phần thịt trong bữa tiệc hay phần đất trong cuộc chia ruộng. Người Hy Lạp nghĩ về số phận như một phần đã được chia cho mỗi người, có giới hạn, có hạn chót. Bài này kể ba nữ thần là ai, vì sao số phận lại được hình dung bằng sợi chỉ, Moirai đứng ở đâu so với các thần khác, và hình ảnh ấy giống, khác gì cách người Việt nói về "phận".

Chữ moira: từ "phần được chia" đến "số phận"

Trong các bản sử thi cổ nhất của Hy Lạp, gắn với tên Homer, moira thường xuất hiện như một danh từ chung hơn là một nhân vật. Một người "có moira" nghĩa là có phần của mình trong đời: phần sống, phần chết, phần vinh, phần nhục. Từ này cùng họ với động từ chỉ việc chia phần, nên nghĩa gốc của nó rất đời thường. Khi chia chiến lợi phẩm hay chia thịt trong bữa tế, mỗi người nhận một moira, và phần ấy đã chia rồi thì khó đòi thêm.

Từ ý "phần đã chia" đi sang ý "số phận" là một bước rất tự nhiên. Đời người cũng là một phần được chia: bao nhiêu năm, gặp những chuyện gì, kết thúc ra sao. Dần dần cái phần trừu tượng ấy được nhân cách hoá thành một nữ thần, rồi thành ba nữ thần. Hesiod, nhà thơ sống khoảng thế kỷ thứ tám đến thứ bảy trước Công nguyên, trong Thần phả (Theogony) đã gọi tên cả ba: Clotho, Lachesis và Atropos. Thú vị là ngay trong tác phẩm ấy có hai chỗ kể gốc tích khác nhau: một chỗ coi họ là con của Nyx, nữ thần Đêm, chỗ khác lại coi họ là con của thần Zeus và nữ thần Themis.

Sự lưỡng lự ấy nói lên một câu hỏi người Hy Lạp chưa bao giờ trả lời dứt khoát: số phận có trước các thần, đứng trên cả các thần, hay chỉ là một phần trong trật tự do các thần lập ra. Người Việt cũng có lối nói tương tự khi bảo "phận ai nấy chịu": phận là cái đã chia, không ai gánh thay được.

Ba nữ thần, ba công việc trên cùng một sợi chỉ

Clotho, người se chỉ. Tên Clotho bắt nguồn từ động từ "se, kéo sợi". Bà thường được vẽ cầm con suốt hoặc guồng quay, kéo sợi chỉ từ bó len thô. Sợi chỉ bắt đầu thì đời người bắt đầu. Trong nhiều tranh thời Phục Hưng, Clotho là người trẻ nhất trong ba chị em, gắn với lúc chào đời.

Lachesis, người đo chỉ và chia phần. Tên Lachesis liên quan đến việc rút thăm, nhận phần. Bà cầm thước hoặc gậy đo, quyết định sợi chỉ dài bao nhiêu, tức đời người được chia bao nhiêu. Lachesis là hình ảnh của khoảng giữa: phần đời đang trôi, những gì một người gặp phải trên đường.

Atropos, người cắt chỉ. Tên Atropos có nghĩa đại ý là "không thể quay lại", "không thể đổi hướng". Bà cầm kéo, và nhát cắt của bà là cái chết. Atropos thường được vẽ già nhất, nghiêm nhất. Chữ này về sau được các nhà thực vật học mượn đặt tên chi cây cà độc dược Atropa, vì cây ấy rất độc, một chi tiết cho thấy hình ảnh nữ thần cắt chỉ ăn sâu vào trí tưởng tượng châu Âu ra sao.

Ba thời của một đời. Nhìn chung, ba nữ thần ứng với ba quãng: khởi đầu, quá trình, kết thúc. Về sau người ta còn gán thêm ba thời quá khứ, hiện tại, tương lai, nhưng đó là cách đọc muộn hơn, không phải ý của các văn bản cổ nhất. Điều cốt lõi vẫn là: đời người được hình dung như một vật có chiều dài, có đầu có cuối, được tạo ra bằng tay.

Vì sao số phận lại là một sợi chỉ

Hình ảnh sợi chỉ không phải ngẫu nhiên. Ở thế giới cổ đại, se sợi và dệt vải là công việc hằng ngày của phụ nữ trong gần như mọi gia đình, từ nhà nghèo tới cung điện. Ai cũng từng thấy một sợi chỉ hình thành từ bó len rối: chậm, đều tay, có lúc đứt, có lúc rối. Lấy công việc quen thuộc nhất để hình dung chuyện khó hiểu nhất, là đời người, là cách tư duy rất phổ biến của các nền văn hoá nông nghiệp.

Sợi chỉ còn mang ba đặc điểm khiến nó hợp với ý "số phận". Thứ nhất, nó có chiều dài hữu hạn, giống đời người có hạn. Thứ hai, nó chỉ đi một chiều: không ai se ngược sợi chỉ về bó len. Thứ ba, nhiều sợi chỉ dệt vào nhau thành tấm vải, giống như đời mỗi người đan vào đời người khác. Tiếng Anh ngày nay vẫn nói "the thread of life", tiếng Pháp có "le fil de la vie", tức "sợi chỉ đời".

Điều thú vị là người Bắc Âu cũng hình dung các nữ thần số phận đang se, dệt hoặc khắc, và trong tiếng Việt, "sợi chỉ đỏ" của ông Tơ bà Nguyệt cũng là một sợi dây gắn các phận người với nhau, dù ở đây là duyên vợ chồng chứ không phải tuổi thọ. Khi nhiều nền văn hoá cách nhau rất xa cùng chọn sợi chỉ, có lẽ lý do nằm ở chính đời sống vật chất: nơi nào có khung cửi, nơi đó số phận dễ được nghĩ như một tấm vải.

Moirai và Zeus: thần có đổi được số phận không

Câu hỏi hay gặp nhất khi đọc thần thoại Hy Lạp là: Zeus, vua của các thần, có quyền hơn Moirai không? Các văn bản cổ không thống nhất, và chính sự không thống nhất ấy mới đáng đọc. Trong Iliad, có đoạn Zeus nhìn con trai mình là Sarpedon sắp chết dưới tay Patroclus, ông phân vân có nên cứu con không. Nữ thần Hera can rằng nếu Zeus làm vậy, các thần khác cũng sẽ đòi cứu con mình, và trật tự sẽ rối. Zeus để Sarpedon chết, chỉ cho mưa máu rơi xuống để tỏ lòng thương.

Đoạn ấy cho thấy một quan niệm tinh tế: Zeus có lẽ đủ sức can thiệp, nhưng can thiệp là phá vỡ cái phần đã chia, và việc giữ trật tự quan trọng hơn ý riêng của một vị thần. Số phận ở đây giống một luật chơi chung mà ngay kẻ mạnh nhất cũng chọn tôn trọng. Ở những tác giả khác, Zeus được gọi là "người dẫn dắt Moirai", tức là đứng trên họ; ở chỗ khác nữa, các thần cũng phải chịu số phận như người.

Người đọc hôm nay không cần chọn phe. Cái đáng giữ lại là ý nghĩ rằng trong một trật tự, có những thứ không nên đổi tuỳ theo ai có quyền. Câu hỏi "kẻ mạnh có được phá luật để cứu người mình thương không" vẫn là câu hỏi đạo đức sống động, chỉ là ngày nay người ta bàn nó bằng chữ "công bằng" chứ không bằng chữ "Moira".

Moirai, Parcae và các bộ ba số phận khác

Bộ ba nữ thần số phận không chỉ có ở Hy Lạp. Bảng dưới so sánh vài hình tượng gần gũi, ghi những nét được nhiều tài liệu thống nhất:

Điểm chung nổi bật là con số ba và giới tính nữ. Có nhiều cách giải thích: số ba gợi khởi đầu, giữa và kết thúc; phụ nữ gắn với sinh nở và với nghề dệt. Các nhà nghiên cứu thần thoại so sánh vẫn còn tranh luận đây là di sản chung từ thời xa xưa hay chỉ là những sáng tạo giống nhau vì đời sống giống nhau. Cách nói an toàn nhất: hình ảnh bộ ba nữ giới cầm sợi chỉ đời người xuất hiện ở nhiều nơi châu Âu, và người ta không biết chắc chúng có chung một gốc hay không.

Dấu vết của Moirai trong văn hoá hôm nay

Ba nữ thần se chỉ đi xa hơn người ta tưởng. Trong hội hoạ châu Âu, từ tranh thảm thời trung cổ tới tranh sơn dầu thế kỷ mười chín, đề tài "ba nữ thần số phận" xuất hiện đều đặn, thường để nhắc rằng của cải, quyền lực đều có hạn. Trong văn học, hình ảnh sợi chỉ bị cắt trở thành cách nói giảm về cái chết, gặp cả trong thơ lẫn văn xuôi.

Ngôn ngữ thường ngày giữ dấu vết rõ hơn. Tiếng Anh có thành ngữ "hang by a thread", treo trên một sợi chỉ, để chỉ tình thế mong manh. Tiếng Việt có "ngàn cân treo sợi tóc", hình ảnh khác nhưng cùng một trực giác: mạng sống nhỏ và mảnh như sợi chỉ, sợi tóc. Trong văn hoá đại chúng, ba nữ thần xuất hiện trong phim hoạt hình, truyện tranh, tiểu thuyết giả tưởng, đôi khi được vẽ thành ba bà già chung nhau một con mắt, thật ra là lẫn với nhóm nhân vật khác của thần thoại Hy Lạp.

Khi gặp Moirai trong sách, phim, bạn có thể nhận ra họ qua ba vật: con suốt, cây thước, cái kéo. Ba vật ấy kể trọn một ý: đời người được tạo ra, được đo đếm và được khép lại. Người Hy Lạp không coi đó là lời doạ, mà là một cách sắp xếp thế giới cho dễ hiểu.

Đọc chuyện Moirai bằng con mắt người Việt hôm nay

Người Việt có sẵn trong tiếng nói những chữ rất gần: "phận", "phần", "số". "Phận" và "phần" cùng gốc Hán Việt với chữ "phân" là chia. Như vậy, cũng như người Hy Lạp, người Việt nghĩ số phận trước hết là một phần được chia. Ca dao có câu "thân em như tấm lụa đào", lại là hình ảnh tấm vải, dù câu ấy nói về thân phận người con gái chứ không nói về sợi chỉ của nữ thần.

Đọc Moirai không phải để tin rằng có ba bà ngồi đâu đó cầm kéo, mà để hiểu một cách con người đã nghĩ về giới hạn của mình. Người Hy Lạp không bảo con người nằm im chờ nhát kéo; các nhân vật anh hùng của họ vẫn chiến đấu, vẫn chọn lựa, biết rằng đời có hạn nhưng phần sống được thì sống cho xứng. Quan niệm ấy gần với một cách nghĩ tỉnh táo hôm nay: chấp nhận những điều không chọn được như năm sinh, gia đình, thời đại, rồi dồn sức vào phần còn trong tay.

Nếu bạn là học sinh, sinh viên đang học thần thoại Hy Lạp, mẹo nhớ ba tên khá đơn giản: Clotho gần với chữ "cloth" là vải trong tiếng Anh, nhắc việc se sợi; Lachesis là người ở giữa; Atropos bắt đầu bằng chữ A như một dấu chấm hết không quay lại. Mẹo ấy không phải từ nguyên chính xác nhưng giúp nhớ thứ tự.

Câu hỏi thường gặp

Moirai và Parcae có phải là một không?

Gần như là một. Người La Mã tiếp nhận nhiều thần thoại Hy Lạp và đặt tên Latin cho bộ ba nữ thần số phận là Parcae, gồm Nona, Decima và Morta. Hai tên đầu ban đầu gắn với tháng thứ chín, thứ mười của thai kỳ, sau mới đồng nhất với Clotho và Lachesis; Morta gắn với cái chết, tương ứng Atropos.

Có phải Moirai luôn là ba người không?

Không hẳn. Trong các bản văn cổ nhất, moira thường chỉ được nói tới ở số ít, như một khái niệm hay một thế lực. Bộ ba có tên riêng rõ ràng xuất hiện trong Thần phả của Hesiod và trở thành hình ảnh phổ biến về sau. Khi đọc văn bản cổ, cần để ý tác giả nói moira như danh từ chung hay như nhân vật.

Moirai có ác không?

Thần thoại không vẽ họ như kẻ ác. Họ lạnh lùng, không thiên vị, không thể mua chuộc, giống một quy luật hơn là một kẻ thù. Một vài chuyện kể các thần khác tìm cách lừa họ, nhưng phần lớn văn bản coi việc chống lại Moirai là vô ích, không phải vì họ độc ác mà vì phần đã chia thì không đổi.

Atropos và cây cà độc dược có liên quan gì?

Nhà thực vật học Carl Linnaeus đặt tên chi Atropa cho nhóm cây có cà độc dược châu Âu, mượn tên nữ thần cắt chỉ vì cây rất độc. Đây là ví dụ cho thấy tên thần thoại Hy Lạp được giới khoa học châu Âu dùng rộng rãi để đặt tên, như một cách nói ẩn dụ dễ nhớ.

Người Việt có hình tượng tương tự ba nữ thần số phận không?

Tiếng Việt và văn hoá dân gian có nói nhiều về "phận", "số", và có ông Tơ bà Nguyệt se duyên bằng chỉ đỏ, nhưng không có một bộ ba nữ thần chuyên se và cắt sợi chỉ tuổi thọ như Moirai. Điểm gần nhau là ý số phận là một phần được chia, và hình ảnh sợi chỉ nối các phận người.

Đọc về Moirai có nghĩa là tin vào định mệnh không?

Không cần. Thần thoại được đọc như văn học và như tư liệu về cách người xưa nghĩ. Hiểu Moirai giúp đọc đúng thơ ca, hội hoạ, phim ảnh phương Tây, và giúp so sánh cách các nền văn hoá đối diện với giới hạn của đời người. Tin hay không là chuyện riêng, còn hiểu thì có ích cho ai cũng vậy.